Onrust na chemiebrand Moerdijk

''Houdt uw kinderen uit de buurt van speeltoestellen en eet geen groente uit de tuin.'' Met deze waarschuwing kwamen overheid en deskundigen daags na de brand bij het chemiebedrijf, toen bleek dat tot aan Gouda roetdeeltjes waren neergekomen. Boeren werden gemaand hun vee binnen te houden.

Dat er ondanks de waarschuwingen toch geen noemenswaardig gezondheidsrisico was, ging er bij veel omwonenden maar slecht in. Op informatiebijeenkomsten voor buurtbewoners liep het storm. Verklaringen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu dat in de lucht geen gevaarlijke concentraties stoffen waren gemeten, werden er fel bekritiseerd. Hulpverleners en journalisten die bij de brand aanwezig waren geweest, kampten in de daaropvolgende dagen immers met gezondheidsklachten.

Beeldvorming
De oorzaak van alle ophef was de ongekend grote brand, die op 5 januari op een industrieterrein in Moerdijk diverse gebouwen in as legde. Door de enorme rookontwikkeling werd kort na het uitbreken van de brand in de hele omgeving groot alarm geslagen.

Zorgwekkender dan de brand, was de onbekende samenstelling van de rook. Hulpverleners begonnen vrijwel direct met het meten van de luchtkwaliteit, terwijl mensen in een deel van de regio de instructie kregen om ramen en deuren gesloten te houden. Via live-uitzendingen van diverse media, waaronder TV Rijnmond, keken ondertussen miljoenen kijkers mee terwijl brandweerlieden worstelden om de vlammenzee onder controle te krijgen.

Kijkers die afstemden op de live-berichtgeving, werden door de soms wel erg militaristisch aandoende woordkeuzes van de betrokkenen onmiddellijk doordrongen van de ernst van de situatie. Zo schermden de aanwezige hulpverleners met termen als ''het openen van van grootschalige aanvallen'' op het vuur. Wellicht werden ze in hun woordkeuze geïnspireerd door de aanwezige blusvoertuigen van defensie, die waren ontworpen om vliegtuigbranden te bestrijden.

De vlammenzee bleek ondanks de enorme brandweerinzet weerbarstig: het duurde uiteindelijk ruim dertig uur tot het vuur helemaal geblust was. Beelden van de brand gingen ondertussen de wereld over. Filmpjes over de enorme explosies werden op YouTube honderdduizenden keren aangeklikt.

Wantrouwen
In de ogen van sceptische omwonenden hadden de betrokken instanties in de periode na de brand veel krediet verspeeld door aanvankelijk te ontkennen dat roetdeeltjes zich over de regio hadden verspreid en door de lijst met bij Chemie-Pack aanwezige stoffen in beslag te nemen. De soms wanhopig ogende sprekers op de informatiebijeenkomsten deden hun best om te antwoorden op de lawine van kritische vragen, maar slaagden er niet in om het argwaan van hun veelal vijandige publiek weg te nemen.

Het wantrouwen in de overheid werd gevoed door het legertje deskundigen en hoogleraren dat in actualiteitprogramma's mocht komen opdraven om het gebrekkige optreden van de autoriteiten op de korrel te nemen. Die hadden er in de ogen van de experts op veel punten een potje van gemaakt: zo beschikten hulpverleners niet over ademhalingsmaskers, was in Moerdijk te laat alarm geslagen en was er slecht gecommuniceerd over de gezondheidsrisico's. 

Bekijk hier de berichtgeving van TV Rijnmond over de brand:

Politiek
Ook de politiek bemoeide zich met de kwestie. Diverse ministers werden door de Kamer op het matje geroepen om tekst en uitleg te geven over de mogelijke gezondheidseffecten voor omwonenden en de communicatie daarover.

Bewindslieden Ivo Opstelten en Edith Schippers blunderden zelf overigens ook, door tijdens een bezoek aan het rampterrein hun voertuig niet te verlaten. Opstelten trok daarover later het boetekleed aan.

Schuldvraag
Verder hield ook de schuldvraag de gemoederen bezig. De Moerdijkse burgemeester Wim Denie kreeg veel kritiek op zijn terughoudende optreden en besloot vervroegd met pensioen te gaan.

Al snel werd ook met een beschuldigende vinger naar Chemie-Pack gewezen. Het gewaakte chemiebedrijf werd kort na de brand in staat van beschuldiging gesteld, omdat het in strijd met de vergunning zou hebben gehandeld.

Ook omwonenden zinden op een gang naar de rechter. Agrariërs uit de regio overwogen het bedrijf aansprakelijk te stellen voor geleden schade, die op tientallen miljoenen euro's wordt geschat.

Brandstichting
Voor de directie van het bedrijf begon de ellende pas net. In de zomer van 2011 werden de directeur, de productieleider, de productiechef en een coördinator tot twee keer toe in de boeien geslagen.

Aanvankelijk werd de bedrijfstop ervan verdacht dat ze opzettelijk grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen hebben opgeslagen, bewerkt en verwerkt op plaatsen waar dit niet was toegestaan volgens de aan het bedrijf verstrekte milieuvergunning.

De rechter-commissaris besloot dat de vier thuis hun proces konden afwachten, maar op de dag van hun vrijlating stond de groep opnieuw een nare verrassing te wachten. Drie van de mannen werden opnieuw aangehouden, dit keer op verdenking van brandstichting.

In een interview met Omroep Brabant, sprak de advocaat van Chemie-Pack zijn verbijstering uit over de aanhouding:
 

04jul - advocaat Ronald Drenth 

Dat wil overigens niet zeggen dat ze het vuur volgens het OM hoogstpersoonlijk hebben aangestoken. Wel zouden ze op de hoogte zijn geweest van een uiterst riskante werkwijze die tot de brand zou hebben geleid: met een gasbrander zou zijn geprobeerd om een pomp voor gevaarlijke stoffen te ontdooien. Volgens Justitie voldoende reden om de directie van het bedrijf van hun bed te laten lichten.

Het OM werd al snel teruggefloten door de rechter-commissaris. Die velde een vernietigend oordeel over het handelen van Justitie: de aanhouding van de bedrijfstop was onrechtmatig en diende onmiddellijk beëindigd te worden.

Begin juli stonden de drie verdachten weer op in straat. Het conflict tussen Chemie-Pack en Justitie verplaatste zich daarop van de rechtbank naar de media. De advocaat van Chemie-Pack gooide daarbij olie op het vuur door Justitie ervan te beschuldigen bewust het dossier met de beschuldigingen te hebben gelekt, "om de forse tik op de vingers die ze heeft gehad te maskeren".

Zolang de top van Chemie-Pack een rechtszaak boven het hoofd hangt, blijft het onduidelijk of het familiebedrijf de gevolgen van de brand nog te boven komt. Zeker is wel dat de beschuldiging van brandstichting nog lang aan de bedrijfsnaam zal kleven.

Foto: Gerben van den Boom

Links:
Moerdijk verbiedt toegang tot industriegebied
Lijst stoffen Chemie-Pack vrijgegeven
Tientallen klachten uit regio na brand
Beschermende kleding was noodzakelijk bij brand Moerdijk
Geen groot bevolkingsonderzoek Moerdijk
Circa honderd schademeldingen
Chemie-Pack handelde in strijd met vergunning
Bewoners Moerdijk ongerust
Kamer wil opheldering
Kamer: verbeter inspecties
Nieuwe burgemeester Moerdijk
Gebied buiten tien kilometer-zone is weer veilig
Meer gezondheidsklachten
Schade Moerdijkbrand: zeker 41 miljoen euro
Compensatie voor gedupeerde boeren
Geen extra maatregelen voor boeren na Moerdijk (26 feb 2011)
ATM zuivert bluswater Moerdijk (3 mrt 2011)
15 onderzoeken naar chemiebrand Moerdijk (4 mrt 2011)
Veel verwarring na brand Moerdijk (16 mrt 2011)
Veel chemiebedrijven niet veilig (18 mrt 2011)
Schoonmaakbedrijf gedupeerd door brand Moerdijk (22 mrt 2011)
Schoonmaakkosten brand Moerdijk toch vergoed (6 apr 2011)
Faillissement dreigt voor Chemie-Pack (19 apr 2011)
Rechters beslissen over lot Chemie-Pack (21 apr 2011)
Rapport kraakt communicatie rond chemiebrand Moerdijk (15 mei 2011)
Openbaar Ministerie in hoger beroep tegen Chemie Pack (19 juli 2011)
Groentetelers krijgen schadevergoeding
Directie Chemie-Pack niet langer vast