Dossier 4/5 mei

De sporen van de oorlog zijn op weinig plaatsen meer aanwezig dan in Rotterdam. Om het verzet in Nederland te breken werd de historische binnenstad tijdens de Tweede Wereldoorlog grotendeels in de as gelegd door Duitse bommenwerpers. In het jaar dat de stad 600 jaar bestond, werden zo'n 80.000 Rotterdammers dakloos.

Ruim een halve eeuw later hebben de smeulende resten van de verwoeste binnenstad plaatsgemaakt voor een uniek stadsgezicht: enorme kantoorgebouwen en woonflats flankeren in het centrum de hoofdwegen. Door de unieke historische relatie met de periode 1940-1945 is er in Rotterdam jaarlijks bijzondere aandacht voor onder meer de Dodenherdenking en Bevrijdingsdag op 4 en 5 mei.

Oorlogsmonumenten
Door de enorme impact van het bombardement op Rotterdam, lijken andere dramatische oorlogsgebeurtenissen in bijvoorbeeld de regio 'vergeten'. Niets is minder waar, zo getuigen enkele oorlogsmonumenten in Ridderkerk, Albasserdam en Gorinchem.

Ook veel kinderen werden slachtoffer van het misdadige naziregime. Het bekendste meisje is natuurlijk Anne Frank, maar ook de Gorinchemse Esther van Vriesland kwam in een vernietigingskamp om het leven. Het 15-jarige meisje hield net als Anne een dagboek bij, dat ze tijdens haar arrestatie nog net uit het ouderlijk huis wist te gooien zodat een buurjongen het in veiligheid kon brengen. "Laat me in vrede aan een nieuw dagboek beginnnen". Die wens schreef Esther op de laatste bladzijde van haar dagboek. Een maand later werd ze vergast in Auschwitz.
           

Op 11 mei 1940, een dag nadat de Duitsers ons land waren binnengevallen, ligt de Wehrmacht ter hoogte van Hendrik-Ido-Ambacht en het Nederlandse leger aan de overkant van de Noord bij Alblasserdam. Om het verzet te breken bombarderen de Duitsers Alblasserdam en omgeving. Een fors deel van het dorp wordt verwoest. Pas in 2010 kwam er een speciaal monument ter nagedachtenis aan de slachtoffers.
           

De oorlog mag op 5 mei, als Nederland is bevrijd door de geallieerden dan voorbij zijn. Dat betekent niet dat er geen slachtoffers meer vallen. Want dat gebeurt wel: op 8 mei in Ridderkerk, in de wijk Bolnes. Daar worden acht Nederlanders door de Duitsers doodgeschoten. Een gebeurtenis die de boeken in gaat als het Drama aan de Donckselaan.
       

    
Bevrijdingsfeesten niet altijd vredelievend
Sinds jaar en dag worden bevrijdingsfestivals gehouden, waarmee het einde van de bezetting wordt gevierd. Dat klinkt als een walhalla voor pacifisten, maar de praktijk is vaak grimmiger. In 2009 moest het bevrijdingsfeest bij de Erasmusbrug in Rotterdam worden afgebroken nadat groepen jongeren elkaar met ‘stokken met spijkers’ te lijf gingen.

Agenten vonden de sfeer zó bedreigend dat ze zich genoodzaakt voelden om waarschuwingsschoten te lossen, op het moment dat ze met een woedende menigte werden geconfronteerd. ‘’Respectloos en onacceptabel’’, zei burgemeester Ahmed Aboutaleb daarna over de misdragingen van een deel van het publiek. De timing van de rellen was ongelukkig, omdat de stad een jaar eerder nog tot het landelijk middelpunt van de 5 mei-viering was uitgeroepen.

Ook in 2005 was het raak. Tijdens een bevrijdingsfeest in Bleiswijk brak op 5 mei een massale vechtpartij uit, waarbij tientallen mensen zich tegen de politie keerden. Dat gebeurde toen agenten een 17-jarige jongen wilden aanhouden, die een politiewagen met bier bestookte en dienders stond uit te schelden. Uiteindelijk werden zeven relschoppers in de handboeien afgevoerd.

Jongeren
Het is verleidelijk te denken dat dergelijke incidenten de norm zijn bij grootschalige evenementen, maar gelukkig is niet iedere herdenking een aanleiding voor grootschalige knokpartijen. Toch besloot de gemeente Rotterdam na de rellen van 2009 om niets meer aan het toeval over te laten: preventief fouilleren, dranghekken, tassencontroles; over het Bevrijdingsfestival van 2010 hing ironisch genoeg een repressieve sfeer, hetgeen voor sommige bezoekers reden genoeg was om bij de ingang om te keren.

Dat baldadige jongeren ook op bevrijdingsfestivals van zich laten horen, kan te maken hebben met het feit dat het oorlogsleed voor veel mensen wel erg ver in het verleden ligt. Voor de generatie die de oorlogsperiode ondanks de jaarlijkse kransleggingen en herdenkingen toch ziet als een ver van het bed show, is in 2013 de film ‘Het Bombardement’ in de bioscopen te zien.

De film wordt geregisseerd door Ate de Jong en gaat over, hoe kan het ook anders, het Duitse bombardement van de binnenstad. Dat duurt in de film even lang als in 1940: circa 17 minuten.

Herdenking
Om te voorkomen dat de ontberingen uit de oorlogsperiode in vergetelheid raken, wordt met name Bevrijdingsdag jaarlijks gebruikt als platform voor ludieke en creatieve acties die zorgen dat mensen zich even in de periode 1940-45 kunnen wanen. Zo werden in 2010 in Schiedam en Vlaardingen zo’n 7000 ‘Zweedse broodjes’ uitgedeeld. Die kwamen mensen die de Hongerwinter hebben meegemaakt ongetwijfeld nog bekend voor, want ook toen werd getrakteerd op de Scandinavische snack. Turkse Nederlanders konden zich in hetzelfde jaar in hun moedertaal laten voorlezen uit het dagboek van Anne Frank.  

Ook de rest van het jaar is de Tweede Wereldoorlog voor een Rotterdammer nooit ver weg. Zo biedt Rotterdam als zeevaarderstad bij uitstek ook onderdak aan De Boeg. Dat enorme monument is voorzien van het opschrift ‘Zij hielden koers’ en dient als eerbetoon aan de 3500 opvarenden van Nederlandse koopvaardijschepen die tijdens de oorlog het leven verloren.

Wie door de stad kuiert kan ook de zogeheten ‘brandgrens’ van het Duitse bombardement tegenkomen: een grimmig symbool van de gevolgen van oorlog, dat in Rotterdam met een spoor van lichtjes over een lengte van twaalf kilometer is aangegeven. Gebouwen en een Joodse begraafplaats die samen de grens markeren, krijgen bovendien de monumentenstatus, beloofde de Rotterdamse gemeenteraad.

Ook andere gemeenten in de regio hebben monumenten die op 4 en 5 mei het decor zijn van herdenkingen en herinneren aan lokale oorlogstrauma’s . Zo heeft Maassluis een namenwand met de namen van ruim 150 inwoners van de plaats die tijdens de oorlog om het leven kwamen.

In Zwijndrecht wordt bij de dodenherdenking jaarlijks een traditionele fakkel aangestoken. Voor de oorlogsoverlevenden zijn dergelijke sobere bijeenkomsten ongetwijfeld een verademing. Op de 'vrijheidsfestivals' is het na de incidenten van de afgelopen jaren moeilijk om niet argwanend om je heen te kijken. Want hoeveel hebben de feesten met bier, dj's en opstootjes voor de meeste bezoekers nog te maken met het herdenken van de Tweede Wereldoorlog?

 
Links:
Het verhaal achter een dodelijke goudmissie
Israel eert Gorinchemse verzetsfamilie
Vlaardingers proeven Zweeds wittebrood
Anne Frank in het Turks
Regio herdenkt de doden
Extreme veiligheidsmaatregelen Bevrijdingsfestival
Regio viert bevrijdingsfeest
Bijzondere oorlogsschatten in museum
Boterhammen mogen dit jaar wel
Dordt telt meer oorlogsslachtoffers
De Tweede Wereldoorlog als borduursel
Bevrijdingsfestival 2011
Muzikaal bevrijdingsfeest in Sliedrecht
Dodenherdenking 2011
Oorlogsmonument in Meerkerk
OorlogsVerzetsMuseum herdenkt bombardement
Rotterdamse scholieren met Aboutaleb naar Kamp Westerbork
Plantsoen op Heijplaat vernoemd naar verzetsman Huisman
Antilliaanse verzetshelden herdacht