GEVANGENIS

De wereld 'binnen': dit is hoe kerst eruitziet in een Rotterdamse gevangenis

Gevangenen vieren kerst achter gesloten deuren © Rijnmond
Lang voordat de zon opkomt, stap ik op de fiets. Het is zaterdagochtend 23 december, iets na half acht, en het waait. Al dagen raast storm Pia over ons land. In die dagen heb ik de fiets weten te ontwijken, maar nu ontkom ik er niet aan. Met volle tegenwind zet ik koers naar het westen, naar de PI Rotterdam, locatie De Schie.
Die eerste kilometers vervloek ik de weergoden. Als de Van Nelle-fabriek opdoemt, met daartegenover de gevangenis, beschilderd met oranje en blauwe strepen, komt de wind pas echt opzetten. Hier langs het water krijgt de storm de vrije loop.
Zonder de ironie te voelen stap ik dankbaar de gevangenis in, waar de verwarming, twee medewerkers en een detectiepoortje mij verwelkomen. Ik ben niet de enige die vanochtend de penitentiaire inrichting betreedt. Omgeven door koorleden, die deze laatste zaterdag voor kerst zullen zingen voor de gedetineerden, stap ik het poortje door. Het is de symbolische poort naar een andere wereld: de wereld ‘binnen’.

Een luisterend oor

Als we ons door het gebouw bewegen, bekruipt een bedrukt gevoel mij. Met een schuine blik omhoog is de leefafdeling te zien, waar wat kerstversiering aan de reling hangt. Voor de deuren van de cellen staan tassen vol wasgoed. Een gedetineerde vangt mijn blik en glimlacht. Ik glimlach terug, maar kijk dan weg.
In de zaal waar het koor zal optreden, stroomt het al langzaam vol. Een gedetineerde gaat teleurgesteld zitten als hij hoort dat het vandaag nog geen kerst is. Hij heeft zich in de dagen vergist. “Wanneer is het dan kerst?”, vraagt hij aan Els, een medewerker van de geestelijke verzorging. “Maandag”, antwoordt ze, en als hij dan verward kijkt, voegt ze er nog aan toe: “Over twee dagen.”
Els vertegenwoordigt de protestantse stroming binnen de afdeling van de Dienst Geestelijke Verzorging. De gedetineerden hebben het recht om hun geloof binnen de muren van de gevangenis vrij te beleven. Naast het protestantisme zijn er daarom nog veel meer geloofsovertuigingen vertegenwoordigd. “Ik spreek met hen over alles wat in het leven van een mens belangrijk kan zijn en wat onder druk komt te staan wanneer iemand gedetineerd is, zoals een relatie, werk en zingeving”, legt Els uit. “Op onze kamers kunnen de jongens hun verdriet uiten. Ik bied ze een luisterend oor.”

Moment van bezinning

Op de gang word ik ondertussen enthousiast begroet door een aantal van de mannen die hier vastzitten. Omdat ik journalist ben, omdat ik vrouw ben, maar bovenal omdat ik een toegangspoort ben tot de wereld ‘buiten’, een voor sommigen interessante onderbreking van de dagelijkse sleur.
Zo’n onderbreking is dit moment van samenkomst ook. “Heel eventjes kunnen we nu verdwijnen”, vertelt een gedetineerde me. “Ik ben nu niet bezig met de realiteit, want ik kan de focus even leggen op positieve dingen. Het is een moment van bezinning.”
Voor veel van de mannen die vastzitten zijn de feestdagen nog wat moeilijker dan normaal, ziet Els. “Het is dubbel, want aan de ene kant is het een hoogtijdag, maar aan de andere kant is het ook heel confronterend.” Ze zijn hier samen, maar voelen zich alleen. Hun familie is thuis, manoeuvreert zich op dit moment door een drukke supermarkt, koopt cadeautjes en houdt elkaar even vast. De mannen zijn hier en moeten alles missen. Dat criminaliteit niet loont, wordt zo vlak voor kerst pijnlijk duidelijk.

Windstil

Als de koorleden inzetten en hun stemgeluid de ruimte vult, zakken een paar gedetineerden ontspannen onderuit. Sommigen hebben een joggingbroek met badslippers aan, één iemand zelfs een korte broek. Hier is het geen december. Bij het raam zit iemand in een spijkerbroek, met nieuwe sneakers. Een man in het midden draagt alleen maar spijkerstof, met daaronder schoeisel dat iets weg heeft van cowboylaarzen.
Helemaal vooraan zit een man gekleed in het wit. Hij is zichtbaar aan het genieten, begint na ieder lied als eerste te klappen. Sommige mannen bladeren druk in het boekje met daarin de liederen die in verschillende talen worden gezongen. De één beweegt met zijn hoofd mee op het ritme, de ander kijkt door de tralies voor het raam naar buiten.
In de gevangenis genieten de gedetineerden van kerstmuziek © Rijnmond
Op het moment dat hij naar buiten kijkt, realiseer ik me dat hij misschien niet eens weet dat het stormt. Hierbinnen is het windstil, elke dag weer.

Gesprek van de dag

Soms onderbreekt de dirigent het optreden even, keert zich naar zijn publiek en legt iets uit over hoe het koor in elkaar steekt of welke bewegingen zijn handen maken. Bij de derde onderbreking vraagt hij of iemand het dirigeren eens wil proberen. Er klinkt wat gejoel, er wordt naar iemand gewezen. Dan staat de man in het wit op, zet doelbewust een paar stappen naar voren. Met een bulderende lach begint hij met zijn armen te zwaaien, en het koor zingt veel langzamer dan we tot nu toe hebben gehoord. In de zaal stijgt gelach op. Na de laatste noot draait hij zich trots om en maakt onder luid gejuich een diepe buiging. “Dit wordt het gesprek van de dag”, zegt een medewerker glimlachend.
Als het optreden tot een einde komt, wordt het koor hartelijk bedankt door een andere medewerker. “Jullie hebben een snaar in onze ziel geraakt”, zegt hij.

Kerst zonder vader

Dan is er nog tijd voor koffie en steekt de realiteit de kop weer op. Thuis is er dit jaar een stoel leeg met kerst. “Criminaliteit kent alleen verliezers”, zegt de gedetineerde die ik eerder sprak. “Mijn gezin is het slachtoffer geworden van mijn keuzes. Alle kinderen vertellen na de kerstvakantie over hun vader én moeder die een leuke kerst hebben verzorgd. Mijn kinderen vieren kerst alleen met hun moeder. Ik zorg voor enorm veel leed in het gezin.”
Met warme gevoelens denkt hij terug aan de kerst vóór detentie, gevuld met eten en gezelligheid. “Dan haalden we samen herinneringen op. Dat kan nu ook, maar we kunnen geen nieuwe maken.”
Het duurt niet lang meer voordat hij mag starten aan zijn reïntegratieverlof. Tijdens zijn detentie heeft hij met hulp van de gevangenismedewerkers lang en hard aan zichzelf en zijn toekomst gewerkt. “Ik kijk ernaar uit om een vader te zijn voor mijn kinderen. Om ze naar school te brengen, om na mijn werk samen aan tafel te eten, om tv te kijken op de bank.” Zijn onderlip trilt bij die gedachte.
Als ik op de fiets naar huis stap, neem ik me voor om over hem te vertellen tijdens het kerstdiner. Het lijkt alsof de storm is gaan liggen, maar dan besef ik me iets belangrijks. Ik heb wind mee.

💬 WhatsApp ons!
Heb jij een tip voor de redactie? Stuur ons een bericht, foto of filmpje via WhatsApp ons of Mail: nieuws@rijnmond.nl