Miljonair Kommer Damen: 'Rijk worden is een bijverschijnsel'

Hij had het niet beroerder kunnen treffen. Precies als Kommer Damen in zijn Audi onderweg is naar Schiphol staat het verkeer op de A27 muurvast. Na een ongeluk is de hele snelweg afgesloten. Wat nu?, denkt de scheepsbouwer. Het zal toch niet zo zijn dat ik door deze file m'n vliegtuig naar Afrika ga missen? En dat daardoor de verkoop van boten aan Nigeria in het honderd loopt?

“Rij maar naar de vluchtstrook, Jan”, zegt hij tegen zijn chauffeur. “De afslag die het dichtstbij is, ligt achter ons. Zet de auto dus gewoon maar even in z’n achteruit.”
Op het voorhoofd van Jan verschijnt een diepe frons. “Gewoon in z’n achteruit? Da’s zeven kilometer terug!”, werpt hij tegen. “Zo’n lang stuk, dat kan ik echt niet doen.”

“Ga jij maar naast me zitten”, zegt Damen. “Dan regel ik het zelf wel.”
Even later zien de automobilisten, die bumper aan bumper op de A27 staan, een marineblauwe Audi over de vluchtstrook snellen. Met achter het stuur een man die voortdurend over zijn schouder kijkt.

Kommer Damen kan nog steeds grinniken om het verhaal. “Ik hield er wel een stijve nek aan over”, zegt hij in zijn werkkamer op de derde verdieping van het hoofdkantoor in Gorinchem. “Maar: dat vliegtuig naar Afrika heb ik dus wel gehaald. Op het nippertje.”

Of de actie op de A27 hem typeert als ondernemer, in de zin van: creatief, doelgericht en eigenzinnig tegen de stroom oproeien? “Zou kunnen”, klinkt het. Dan, na een korte stilte: “Ja, je moet wel volhardend op je doel af gaan. Anders breng je het niet ver.”

Kommer Damen begon ooit met een mini-werf in Hardinxveld-Giessendam. Geld had hij nauwelijks en slechts zes man personeel. Maar spectaculaire ideeën in overvloed. Het heeft hem geen windeieren gelegd. Ruim vijftig jaar later is het werfje aan de dijk uitgegroeid tot een concern met 12 duizend werknemers over de hele wereld.

In de laatste Quote 500, de hitparade van de miljonairs, kom je Kommer Damen tegen op plek 113. Geschat vermogen: 435 miljoen. “Oh, is dat zo?”, reageert hij. “Die laatste notering ken ik niet. Ik weet wel dat ik vroeger wel eens hoger heb gestaan. Maar die Quote 500 ligt dus echt niet op mijn nachtkastje. Ik vind het maar populistisch gedoe. En wat politici en journalisten ook vaak vergeten: mijn vermogen zit vooral in het bedrijf. In gebouwen, dokken, machines, voorraden. Ik heb geen miljoenen op de bank, al hoef je ook geen medelijden met mij te hebben, hoor.”

Hij haalt een pijp tevoorschijn. “Vind je het erg als ik rook? Deze kamer is de enige in het gebouw waar dat nog mag. Het is een beetje mijn tweede thuis. Dus dat heb ik zo geregeld.”

De pijp gaat in de mondhoek, een lucifer richting de tabak. Het is een vertrouwd beeld voor de werknemers van Damen Shipyards. De bijnaam van Kommer Damen is niet voor niets ‘De Pijp’. In de wandelgangen heet hij ook wel ‘KD’. Is er een probleem, dan ga je ‘even bij KD langs’.

Interviews geeft hij zelden. Misschien twee per jaar. Hij wil geen ijdeltuit zijn, die keer op keer opduikt in kranten, tijdschriften of talkshows. “Dat vindt het publiek niet leuk. Ik wil niet dat mensen denken: goh, daar heb je hém weer. Maar een interview voor Rijnmond vind ik wel leuk. Hier in de omgeving wordt veel naar de zender geluisterd en gekeken. En het Rijnmond-gebied is ook echt de regio van de botenbouwers natuurlijk.”

Dat hij niet snel ingaat op mediaverzoeken heeft ook met zijn opvoeding te maken, denkt hij. “Ik kom uit een sober milieu. ‘Doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg’ was bij ons thuis het motto.”

Damen groeit op in Hardinxveld-Giessendam, als oudste in een gezin met drie kinderen. Zijn moeder is huisvrouw, zijn vader bouwt schepen. Het zijn vletten voor Rijkswaterstaat en voor baggeraars als Boskalis. Jan Damen bestiert de werf samen met zijn broer Marinus en diens zoon, die ook Kommer heet.

“In onze familie werd de naam Kommer van generatie op generatie doorgegeven”, vertelt ‘KD’. “Ik vind het wel een mooie voornaam, al komen grappen als ‘Kom, Kommer!’ en ‘Kommer en kwel’ me wel de neus uit. Die heb ik zo vaak gehoord dat ik de humor er niet meer van inzie.”

De familie leeft zuinig en is streng gereformeerd. “Vooral de zondagen waren dodelijk saai”, herinnert Damen zich. “Dan moesten we ruim een half uur lopen naar de zwartekousenkerk, want fietsen mocht niet op de dag des Heeren. De dominee preekte eindeloos en ik begreep er helemaal niets van. Altijd hoorde je over zonde en verdoemenis. Toen ik een jaar of zeventien was dacht ik: het kan niet zo zijn dat er een God bestaat die alles bestraft wat menselijk is. Dat klópt gewoon niet.”

Tot groot verdriet van zijn ouders wrikt de oudste zoon zich los van de kerk. “Mijn vader en moeder waren heel lieve mensen. Ze vreesden dat ik nu in de hel zou komen en dat vooruitzicht vonden ze echt verschrikkelijk. Het is ook een troostrijke gedachte natuurlijk dat er iets als een hemel bestaat. Maar ik geloof daar niet in. Als je doodgaat, is de koek volgens mij gewoon op.”

In 1967 begint Damen - afgestudeerd aan de HTS Scheepsbouw - in het gelijknamige familiebedrijf. Maar niet voor lang. Onenigheid over de manier waarop je schepen bouwt en de markt verovert, zorgt na twee jaar voor een splitsing van de werven. De twee Kommers worden concurrenten van elkaar. Volgens ‘KD’ verliep de scheiding ‘in goede harmonie’. “Het heeft bij mij in elk geval niet tot een hoop emotie geleid.”

De werf van de andere Kommer gaat uiteindelijk ten onder. In 2007 wordt het faillissment uitgesproken. Kommer de dwarsligger staat er dan heel anders voor. Hij heeft de ene zieltogende scheepswerf na de andere ingelijfd bij zijn concern. Van sleepboten tot luxe jachten en van baggerschepen tot fregatten voor de marine; Damen bouwt inmiddels alles. Voor klanten over de hele wereld.

“Het was een mooi, creatief proces”, zegt Kommer Damen. “Voor het geld heb ik het nooit gedaan. Dat je er rijk van wordt, is een bijverschijnsel. Mijn grootste drive is altijd geweest: overeind blijven, voortbestaan. En dat is gelukt.”

De dagelijkse leiding over het bedrijf heeft hij al een tijdje niet meer. Die rol is overgenomen door zijn oudste zoon Arnout, die hij ‘niet voor de voeten wil lopen’. Maar hij is nog wel president-commissaris. En reist ook nog altijd de wereld over. “Volgende week ga ik weer naar Afrika. Dat doe ik om te peilen of onze klanten nog tevreden zijn over ons product. En of er misschien nog meer mensen interesse hebben in boten van Damen-fabricaat. Zowel lichamelijk als geestelijk ben ik nog hartstikke fit. Dus waarom zou ik het niet doen? Nee, een braintrainer heb ik niet nodig. Mijn braintrainer is dit bedrijf."

Dit weekeinde wordt hij tachtig. En ja, dat kroonjaar gaat hij vieren. Honderd vrienden en familieleden zijn uitgenodigd om naar een chic restaurant in de polder te komen.

In Gorinchem is voor het feestje van de grote baas een tijdschrift in elkaar geknutseld. Met foto’s en teksten, onder meer van zijn secretaresses. Die zijn ‘immuun’ geworden voor zijn humeur, schrijven ze, en kennen Damen als een man die van overzicht houdt. “Kommer plant zijn agenda een jaar van tevoren. Dat doet hij door middel van het opnemen van spraakberichten. Het memo-apparaat hoort bij Kommer als een roer bij het schip. Dat die twee onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, blijkt uit het feit dat memo’s ook vanuit de auto, de badkamer of het vliegtuig worden ingesproken.”

Een paar pagina’s verder poseert Damen in een roze T-shirt op zijn eigen zeiljacht: de Bellatrix. Met vrienden en zijn familie is hij er in etappes twee keer de wereld mee rond gezeild. Zonder personeel. Zelf koken en afwassen dus. En als het moet ook even de waterlijn van de schuit poetsen, met de blote bast in het water.

De voormalig CEO blijk ook een liefhebber van ballet. “Ik hou niet zo van mannen in maillots en tutu’s”, zegt hij tegen zijn vrouw Josien als zij hem meevraagt naar een voorstelling van het Nederlands Dans Theater (NDT). Josien weet hem toch mee te lokken. Niet lang daarna zit Kommer Damen in het NDT-bestuur en wordt zijn scheepswerf hoofdsponsor van het gezelschap.

Een van Damens mobieltjes rinkelt. Het is zijn dochter Roos, die aan het hoofd staat van de scheepswerf in Vlissingen. In Zeeland worden jachten gebouwd voor de rijken der aarde, vele malen luxer dan de Bellatrix. “Ja, ik wil jou ook graag spreken. Ik bel je zo straks terug. Dág!”

Hij steekt een stokoude Nokia in de lucht. “Hier hebben alleen intimi het nummer van. Als deze gaat, neem ik altijd op.”

Vier kinderen heeft Kommer Damen, uit twee huwelijken. “Ze kunnen het allemaal heel goed met elkaar vinden”, glundert hij. “In veel familiebedrijven zie je ruzie. Maar bij ons is dat niet het geval.” Met z’n vijven zijn ze aandeelhouder van het bedrijf. De kinderen bezitten 48 procent van de waardepapieren, hij 52. Damen heeft nooit afhankelijk willen zijn van geldschieters die invloed hebben op de koers van zijn onderneming.

Zijn opvoeding is belangrijk geweest, herhaalt hij nog een keer. “Ik mag dan niet meer in God geloven, maar de normen en waarden die ik heb meegekregen zijn wel in mij verankerd. Mijn vader was een heel sociale man, die altijd goed was voor zijn personeel. Kon je het zware werk op de werf niet meer aan dan werd er gezocht naar een passende oplossing. En als iemand het niet breed had doordat ze bijvoorbeeld weduwe was geworden, stopte mijn vader iets extra’s toe. Hard werken, eerlijk en betrouwbaar zijn; dat zijn allemaal zaken waar ook ik zeer aan hecht. En die ik gelukkig ook terug zie bij mijn eigen kinderen.”

Opa is hij ook. Maar geen grootvader die op de bank gezellig voorleest uit een Jip en Janneke-boek. Kommer Damen is meer een man van de ceremonies. “Als ze een diploma krijgen, ben ik er altijd. En we gaan ook twee keer per jaar met de hele familie op vakantie. Een daarvan is altijd wintersport.”

Wat hij lastig vindt aan ouder worden, is dat er om hem heen zoveel mensen wegvallen. “Oud-werknemers van Damen met wie ik een goede band had. Maar ook de strijkster en onze klusjesman van thuis. Ik ga van begrafenis naar begrafenis. Wat ik hoop dat mensen over mij zullen zeggen op mijn eigen uitvaart? Dat ik in de scheepsbouw toch echt wel innovatief ben geweest. Maar ik hoop vooral dat ik herdacht wordt als een goed mens.”