ONDERNEMEN
Waarom Kommer Damen eerst voor gek werd verklaard en nu de allergrootste scheepsbouwer van Nederland is
Met een spectaculair nieuw plan zet Kommer Damen begin jaren 70 de wereld van de scheepsbouwers op zijn kop. Zijn miniwerfje met zes werknemers is inmiddels uitgegroeid tot een megaconcern dat miljardenorders binnenhaalt. Voor het succes moest Damen wel op een biljarttafel slapen. Of om tien uur 's ochtends aan de wodka.
Het publiek op de scheepsbouwbeurs Europoort kan z’n ogen niet geloven. Een sleepboot met een levertijd van maar twéé weken? Dat lijkt te mooi om waar te zijn. “En toch is het zo”, zegt de man die zelfs een muur van de Amsterdamse RAI heeft laten afbreken om zijn schip als lokaas in de expositiehal neer te kunnen zetten. Hij is een rebelse scheepsbouwer die met een nieuw concept de markt wil bestormen. “Kommer Damen, aangenaam”, klinkt het als hij potentiële klanten de hand schudt.
Het is begin jaren zeventig en voor de stunt op de expo heeft Damen diep in de buidel getast. Zo’n beetje de hele jaarwinst van zijn bedrijfje is erdoor opgeslorpt. Maar de scheepsbouwer is ervan overtuigd het de moeite waard is. En inderdaad, zijn commerciële neus laat hem niet in de steek. Na de beurs, die inmiddels al jarenlang plaatsvindt in Rotterdam Ahoy, noteert de kleine werf in Hardinxveld-Giessendam de ene bestelling na de andere. “De omzet werd het eerste jaar verdubbeld”, herinnert Damen zich. “En het jaar daarop was het al drie keer zoveel.”
'Wij tegen de rest van de wereld'
‘Pushy Cat’ heet de sleepboot die in een mum van tijd naar de klant toe kan. Het is een ijzersterk bootje dat kan slepen én kan duwen. Met een motor van het merk Caterpillar. Voor een exclusief ontwerp ben je bij Damen aan het verkeerde adres. Wie een Pushy Cat bestelt, kan simpelweg kiezen uit romp A, B of C. Meer smaken zijn er niet.
Maar: de rompen liggen al op voorraad. En dat geldt voor alle casco’s, die op de werf in hoog tempo als een bouwpakket in elkaar glijden. Over de verdere afwerking valt nog wel te praten. Wil de klant blauwe bekleding op de banken? Dan krijgt hij die ook. Een speciaal soort hout aan de binnenkant? Ook geen probleem.
In zijn omgeving heeft bijna iedereen Kommer Damen voor gek verklaard. Nee, dat kan nooit goed gaan met al die nog onverkochte casco’s. Veel te riskant, vinden ook de banken. Een lening? Damen vangt voornamelijk bot. Gelukkig durft de importeur van de Caterpillar-motoren de samenwerking wel aan. In ruil voor een exclusief contract hoeven de gangmakers van het schip pas na een jaar betaald te worden.
Vanwege zijn onorthodoxe concept heeft Kommer Damen zich afgesplitst van de familiewerf waar hij twee jaar eerder begon. Zijn neef en zijn oom gaan op de oude voet verder. Het personeel mag bij de scheiding kiezen: mee met de hemelbestormer of veilig blijven zitten waar het zit. Het merendeel van de werknemers blijkt niet al te avontuurlijk. Slechts zes man waagt de overstap.
Op de werf is het hard aanpoten om de snelle leveringen waar te maken. Daarom stapt de directeur geregeld uit zijn kantoor om hand-en-spandiensten te verlenen. “Ik heb twee linkerhanden, dus iets als lassen ging niet”, vertelt Damen. “Maar ik kon natuurlijk wel friet met kip halen voor de mannen die moesten overwerken.”
Het personeel vindt het fantastisch. Op de werf hangt een sfeer van ‘wij tegen de rest van de wereld’.
Ik heb twee linkerhanden, dus iets als lassen ging niet. Maar ik kon natuurlijk wel friet met kip halen voor de mannen die moesten overwerken.
Globetrotter
Thuis is Kommer Damen zelden. Hij is de hardwerkende cliché-vader, die op zondag het vlees snijdt, geeft hij toe. Als hij in het weekeinde al in Nederland is. Want de directeur is een globetrotter, die zijn koopwaar in alle uithoeken promoot. Als baggeraar Boskalis uit het nabijgelegen Papendrecht in het Midden-Oosten een nieuwe haven gaat aanleggen, reist Damen in het kielzog mee. Zo’n nieuwe pleisterplaats kan immers niet zonder werkboten. Dus wat denken de autoriteiten van een snel te leveren Pushy Cat? Of een prachtige schuit voor de kustwacht?
De handelsreiziger toeft soms in bizarre omstandigheden. Bij gebrek aan een hotelkamer (“Die was echt nergens meer te krijgen”) brengt hij de nacht door op het vliegveld van de Nigeriaanse hoofdstad Lagos. Zittend op een stoel, met z’n koffer aan een ketting om zijn been gebonden. Op de luchthaven van Saoedi-Arabië slaapt hij noodgedwongen op een biljarttafel.
En ja, vlak ook de factor alcohol niet uit. Nederlanders mogen dan direct en doelgericht zijn; in het buitenland gelden andere mores. Voordat er een handtekening onder een contract verschijnt, moet daar eerst uitgebreid kennisgemaakt worden. “Bij de Polen kwam de fles wodka al om tien uur ’s morgens uit de kast.”
Dat hij zo goed tegen alcohol kan, is in zijn ogen altijd een pre geweest. “Ik heb met menig directeur van een Oost-Europese scheepswerf zoveel gedronken dat hij onder tafel lag en ik alleen maar bleef zitten omdat ik niet wist welke kant ik op moest vallen.”
Zeepkist
De scheepswerf groeit hard en de koers wordt voortdurend bijgesteld. Zo verdwijnt de productie van de scheepscasco’s naar lagelonenlanden. “De concurrentie is moordend en als we overeind willen blijven is er helaas geen andere keus”, zegt Kommer Damen vanaf een zeepkist tegen zijn personeel. Wie bang is zijn baan te verliezen, krijgt een geruststelling. “Ik ga proberen om jullie allemaal binnenboord te houden.”
“En dat lukte ook”, blikt Damen terug. “De productie ging naar het buitenland en hier richtten we ons meer op de techniek en de verbetering daarvan.”
De directeur kan de promotie van de boten intussen al lang niet meer alleen aan. Er is een goed geolied verkoopteam in dienst gekomen. Het zijn snelle, goed gebekte jongens vol bravoure. Hun bijnaam? De Cowboys van Damen. De werkkamer van de directeur loop je als werknemer niet zomaar binnen. Behalve dan als je een Cowboy bent, wordt er verteld. Dan ben je anytime welkom.
Smeergeld
Voor de verkoop in het buitenland maakt de werf ook gebruik van lokale lobbyisten. Of die altijd binnen de lijntjes kleuren bij het sluiten van grote deals? De Wereldbank oordeelt van niet. Damen Shipyards komt vanaf 2015 anderhalf jaar op de zwarte lijst te staan wegens vermeend gesjoemel door een zaakwaarnemer in Sierra Leone.
In 2017 valt ook de fiscale opsporingsdienst FIOD het hoofdkantoor in Gorinchem binnen en neemt de administratie in beslag. Opnieuw is het vermoeden gerezen dat Damen Shipyards smeergeld heeft betaald bij het binnenhalen van verschillende contracten over de grens.
Het FIOD-onderzoek is nog altijd niet afgerond en Kommer Damen wil er weinig over kwijt. Hij zegt wel dat het hem pijn doet als zijn bedrijf negatief in het nieuws komt. “Want ik heb altijd eerlijk zaken willen doen. Hard werken, oprecht en betrouwbaar zijn; dat zijn waarden die ik van huis uit heb meegekregen.”
Leveren aan de Russen
Kommer Damen is een telg uit een streng gereformeerde familie. Maar gelovig is hij al lang niet meer. Hij noemt zichzelf een liberaal en een pleitbezorger voor vrijheid. In het stemhokje kiest hij consequent voor de VVD. Maar onverdeeld enthousiast over ‘zijn’ partij is hij niet. Onlangs nog heeft hij politiek leider Yesilgöz op hoge poten een brief gestuurd. Strekking: de industriepolitiek van het kabinet is belabberd en het bedrijfsleven verdient vanuit Den Haag veel meer steun in de rug.
Neem bijvoorbeeld de sancties tegen de Russen na de inval in Oekraïne, legt hij uit. “Van de ene op de andere dag mochten wij onze schepen niet meer afleveren. Dat betekent een enorme schadepost. Waarom is er niet gezegd: ‘Je mag geen nieuwe contracten meer afsluiten met de Russen?’ Daar hadden we best mee kunnen leven.”
Hoe kwetsbaar de scheepsbouw is, heeft Damen ook ervaren tijdens de coronacrisis. “We hadden toen net een nieuwe werf in Roemenië gekocht voor de bouw van cruiseschepen. Maar door corona stortte die hele markt in. Rederijen zijn nog altijd niet bekomen van de miljardenstrop die ze toen hadden. Dus zitten we daar nu met een werf waarvoor we helemaal geen werk hebben.”
Het Damen-concern is een soort octopus geworden, met tentakels in vrijwel elke niche van de markt.
Dat het grote concern toch overeind blijft, heeft volgens Kommer Damen te maken met de vele borden waarop vanuit Gorinchem geschaakt wordt. Zijn bedrijf is een soort octopus geworden, met tentakels in vrijwel elke niche van de markt. Van bouw tot reparatie, financiering en onderhoud.
Het is allemaal een kwestie van strategie geweest, stelt hij. En zeker geen spelletje Monopoly, waarbij je je overlevert aan de grillen van de dobbelsteen. “Maar”, voegt hij eraan toe, “je moet ook mazzel hebben. Het grote contract moet ook wel precies op tijd jouw kant uit rollen.”
Inderdaad, de toekomstige bouw van vier fregatten voor de Nederlandse marine is zo’n grote order, zegt Damen. De seinen voor een miljardencontract van de overheid staan vooralsnog op groen. Maar de scheepsbouwer hangt de vlag pas echt uit de handtekeningen er staan, helemaal zwart-op-wit.
Miniatuurbootje met jenever
Damen Shipyards als grootste scheepsbouwer van Nederland. Het leek nog heel ver weg toen Kommer Damen zichzelf als jonge hond presenteerde in de Amsterdamse RAI. De miljonair, haalt een zwart doosje tevoorschijn, met daarin drie borrelglaasjes en een miniatuurbootje, gevuld met jenever. Het is een relatiegeschenk en tegelijkertijd een ode. Want de grote roerganger is allesbehalve vergeten waarmee het allemaal begon: een sleper die je nu in alle belangrijke havens van de wereld tegenkomt. ‘Pushy Cat’ staat er in Delftsblauw op het bootje geschilderd.
In de regio Rijnmond neemt Damen door de jaren heen veel kwakkelende scheepswerven over. Verolme (Rotterdam) en Maaskant (Stellendam) bijvoorbeeld. Het bedrijf haalt daarmee niet alleen personeel, loodsen en dokken, maar ook nieuwe, specialistische kennis in huis. Soepel gaat het lang niet altijd. Als het personeel van Wilton-Fijenoord (Schiedam) geen baangarantie krijgt, breekt daar op z’n Rotterdams gezegd de pleuris uit. Kommer Damen wordt een tijdlang bewaakt door de politie en er zijn zelfs plannen om zijn zus te ontvoeren. De eerste onderhandelingen klappen. Jaren later krijgt Damen Wilton-Fijenoord alsnog in handen. Dat geldt ook voor de felbegeerde marinewerf De Schelde in Vlissingen. Voor het symbolische bedrag van één gulden kan Damen de werf uiteindelijk toch kopen. Bij de Schelde worden in de toekomst hoogstwaarschijnlijk vier fregatten voor de Nederlandse marine gebouwd. Het gaat om een miljardenorder. Een contract voor de bouw van onderzeeërs dreigt intussen naar de Franse concurrent Naval te gaan. “Maar wij geven nog niet op”, klinkt het strijdbaar vanuit Gorinchem.