Zijn puzzels zijn een begrip, maar puzzelen zelf doet Jan van Haasteren niet: 'Een schrijver gaat toch ook niet zijn eigen boek lezen en verbaasd zijn over de plotwending?'

Hij heeft onder puzzelliefhebbers haast een sterrenstatus: Jan van Haasteren. Zeker in coronatijd gingen mensen behoorlijk meer puzzelen. Hij werd maar wat vaak over puzzels geïnterviewd het afgelopen jaar. Maar de geboren Schiedammer (85) is bovenal een tekenaar. “Of er nou puzzelstukjes in gestanst worden of niet: het gaat mij om een mooie plaat. Waarin van alles gebeurt."

De deur zwaait open van zijn huis in het Noord-Hollandse Bergen, waar hij al jaren woont. Al in de gang gaat het gesprek over zijn ‘roots’ in Schiedam, waar hij in 1936 werd geboren. Z’n dochter maakt voor ons koffie.

Jeugd in Schiedam

Aan tafel vertelt Jan van Haasteren uitgebreid over zijn jeugd. Hij groeide op in een gezin waar stripverhalen gewoon gelezen konden worden. Zijn ouders vonden strips ook leuk. Dat was best wel bijzonder, aangezien veel ouders in die jaren striplezen zagen als iets dat leidde tot ‘leesluiheid’ en je hersens deed verschrompelen. Van Haasteren deed zich tegoed aan strips en ontwikkelde al snel een affiniteit met het absurde, iets wat kenmerkend zou worden in zijn latere werk.

De oorlog maakte een einde aan het zorgeloze bestaan van de familie Van Haasteren. Vader Albert werd tijdens een razzia opgepakt en moest aan het werk in Duitsland. Pas maanden na de bevrijding kwam hij na een lange voettocht weer terug in Schiedam, terwijl iedereen dacht dat hij de oorlog niet overleefd had.

Omdat Jan zo jong was, heeft hij geen echte traumatische herinneringen aan de oorlog. Ja, hij heeft de bombardementen meegemaakt. En de hongerwinter. Maar hij was te druk bezig om daar lang over na te denken. De jaren na de oorlog was hij vaak met zijn broer Herman op straat te vinden in de Schiedamse havenbuurt. Daar werd behoorlijk wat kattenkwaad uitgehaald. Het tekent Jan van Haasteren: de baldadigheid en absurditeit, een handelsmerk van Jan in zijn latere tekenwerk. Zijn ogen beginnen ondeugend te glimmen als hij erover vertelt.

Toonder Studio’s

Het kon haast niet anders dan dat Jan, nadat hij ook de muren van zijn jongenskamer in Schiedam had beschilderd, een opleiding ging volgen op de Ambachtsschool in Schiedam en later aan de Academie voor Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen in Rotterdam. Door zijn gedegen opleiding had Van Haasteren werkgevers voor het uitkiezen. Na werk voor een reclamebureau en zijn militaire dienst kon hij aan de slag bij het prestigieuze Toonder Studio’s, op de tekenfilmafdeling. Daar ontdekte men al gauw dat hij ‘aardig kon striptekenen’.

Van Haasteren laat aan Ruud de Boer zien hoe zijn tekeningen tot stand komen | Foto: Rijnmond

Donald Duck, Pep, Sjors, Eppo, De Vrije Balloen

Hiawatha, De Grote Boze Wolf, Ketelbinkie, De Stuntels: in de jaren ’60 en ’70 kon je als striplezer van bovengenoemde bladen niet om het werk van Van Haasteren heen. Toch groeide de onvrede onder een aantal striptekenaars over de opstelling van de uitgeverijen. Ook bij Jan. Daaruit ontstond De Vrije Balloen, een stripblad voor volwassenen, dat zou bestaan tot 1983.

In de jaren ’80 werd hij benaderd om een komische prent te maken ter promotie van citroenjenever. “Die poster kreeg je erbij als je dat spul kocht. Ik ken verhalen van mensen die hun kast helemaal vol met citroenjenever hadden staan, alleen maar voor die prenten!”, proest Jan uit.

Jumbopuzzels

Daarna ging het snel. Spelletjesmaker Jumbo kon de humoristische prenten van Van Haasteren wel waarderen en wilde er puzzels van maken. Sindsdien zijn de ‘platen’, zoals hij ze zelf noemt, miljoenen keren gemaakt en verspreid over de hele wereld.

Jan neemt me mee naar zijn werkkamer, op de eerste verdieping. Een haast magische plek. Dit is de geboortekamer van al zijn platen, waar menig puzzelaar reikhalzend naar uitkijkt. Hij maakt er zo’n drie per jaar. Inmiddels heeft hij twee tekenaars als collega’s, die in de stijl van Van Haasteren óók platen maken voor de puzzels.

Tot ‘s avonds laat doortekenen doet Jan niet meer. Maar hij heeft een ijzeren discipline. Muziek helpt daarbij: zachtjes een klassiek muziekje tijdens het werk, of muziek dat warmte afgeeft of waar een humoristisch element in zit. Hij lacht breeduit als ik hem vraag naar ‘Veronica, der Lenz ist da’. “Ja, geweldig. Ik heb ‘m daar liggen. Maar ik word ook blij van de Cubaanse zanger Ñico Saquito, dat straalt warmte uit”.

Op zijn tekentafel ligt een plaat van het circuit van Zandvoort. In het midden staat een uiteengevallen Formule 1-wagen met daarin een verbijsterde coureur. Ik omschrijf het als een wagen die is gecrasht. Jan corrigeert mij: “Welnee man. Hij heeft nog geen meter gereden. Dat ding is spontaan uit elkaar gevallen omdat geen enkel schroefje goed was vastgedraaid!" De onfortuinlijke racecoureur wordt omringd door allerlei elementen waar de platen van Van Haasteren beroemd door zijn geworden. Heel veel detail, heel veel in de achtergrond. En, voor de puzzelaars, altijd de terugkerende figuren: een kat, een inktvis, sinterklaas, maar ook Baron van Tast, die steevast wordt achtervolgd door een haai. De vin van het beest doorkruist elke puzzel.

De Formule 1-puzzel; rechts Baron van Tast op de vlucht voor de haai. | Foto: Rijnmond

Heeft Jan weleens zélf een van zijn puzzels gelegd? “Ik ben geen puzzelaar. Bovendien zou ik er zo uit zijn. Ik heb ze zelf getekend. Een schrijver gaat toch ook niet zijn eigen boek lezen? En dan verbaasd zijn over zijn eigen geschreven plotwending?” Jan lacht honderduit.

Uw verslaggever kon het niet laten om de volgende metafoor te gebruiken bij de vraag: Heeft Jan van Haasteren alle puzzelstukjes van zijn eigen leven al bij elkaar? “Dat weet je nooit. Je weet nooit hoeveel stukjes er nog komen. Maar dat maakt het juist spannend”.

Jan van Haasteren spreekt ronduit over zijn jeugd in Schiedam en zijn werk in ‘De Verdieping’. Het programma is iedere vrijdag te beluisteren op Radio Rijnmond en via dit artikel. Je kunt het gesprek ook beluisteren via de podcast: klik op één van de platforms hieronder.

Meer over dit onderwerp:
DE VERDIEPING NIEUWS CULTUUR
Deel dit artikel: