NIEUWS

Leestip: Het geluid van het Vergeten Bombardement galmt nog na

Rotterdammers kijken op 31 maart 1943 vanaf het Marconiplein richting de Schiedamseweg naar de verwoestingen die zijn aangericht door Amerikaanse bommenwerpers.
Rotterdammers kijken op 31 maart 1943 vanaf het Marconiplein richting de Schiedamseweg naar de verwoestingen die zijn aangericht door Amerikaanse bommenwerpers. © Anoniem
De publicitaire aandacht ervoor was dit jaar beperkt, maar hier en daar is afgelopen donderdag in kleine kring weer stilgestaan bij het zogeheten Vergeten Bombardement op Rotterdam-West van 31 maart 1943. Het Amerikaanse vergissingsbombardement tijdens de Tweede Wereldoorlog waarbij iets van 400 mensen omkwamen. Een gebeurtenis die blijft leven door foto’s, door bewegende beelden, door geluid en door persoonlijke verhalen.
Over de oorzaak van het fatale vergissingsbombardement van 1943 is in de loop der jaren druk gespeculeerd. Inmiddels bestaat - mede dankzij het standaardwerk ‘Rotterdam in de Tweede Wereldoorlog’ van Hans van der Pauw uit 2006 - een goed gedocumenteerd en aannemelijk beeld van de hele keten van gebeurtenissen die heeft geleid tot die enorme verwoesting van de Schiedamseweg en omgeving, en tot het zinloze bloedvergieten van onschuldige burgers.
Het begon in januari 1943 met een geheime conferentie in Casablaca, Marokko, van de Britse minister-president Winston Churchill, de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt en hun adviseurs. Hun doel: de strategie in de oorlogsvoering voor de komende periode nader te bepalen. Ze waren het erover eens dat het een massale landing in West-Europa nog te hoog gegrepen was. Eerst moest er worden opgetreden tegen Duitse onderzeeërs, die nog steeds een grote bedreiging vormden voor de zeescheepvaart.
Als uitvloeisel van die conferentie van Casablanca voerden de geallieerden de bombardementen op allerlei militaire doelen op. In Duitsland zelf, én in bezette landen als Nederland, waarbij vooral het Rotterdamse havengebied een doelwit was. Daar werden immers oorlogsschepen, olietankers, vrachtschepen en zware wapens gebouwd én gerepareerd. Speciale aandacht was er voor de werf Wilton-Feijenoord in Schiedam, waar naast allerlei andere werkzaamheden, torpedolanceerbuizen voor Duitse onderzeeërs werden gefabriceerd.
In de eerste drie oorlogsjaren was Wilton-Feijenoord al meermalen getroffen door luchtaanvallen, in maart 1943 werd het echt heftig. Op 4 maart was het raak, op 28 maart nog een keer, en op 29 maart weer, zelfs twee keer op één dag. Daarna werd het werk op de werf stilgelegd.
Publicaties over Rotterdam in de Tweede Wereldoorlog en over Het Vergeten Bombardement.
Publicaties over Rotterdam in de Tweede Wereldoorlog en over Het Vergeten Bombardement. © coverart
Voor 31 maart stond een nieuwe bombardementsronde gepland, met de havens van Rotterdam, Schiedam en Vlaardingen als algemeen doel. Een bombardementsronde uit te voeren door een Amerikaans luchtmachtonderdeel: Eight Air Force.
In totaal gingen vanuit verschillende vliegvelden in Zuid-Engeland 102 zware bommenwerpers onderweg, met elk zes brisantbommen aan boord van duizend pond. Ze hadden alles bij elkaar drie keer zo veel explosieven bij zich als de Duitse Heinkels in 1940 gebruikten om het centrum van de stad in de as leggen.
Onderweg kwamen twee vliegtuigen in botsing, een Duits jachtvliegtuig haalde er nog eentje neer, en een toestel raakte vermist. Uiteindelijk arriveerden 98 bommenwerpers bij Hoek van Holland om koers te zetten naar de Rotterdamse haven. Alleen: het zicht bleek zo slecht dat 65 vliegtuigen onverrichterzake terugkeerden naar Engeland. Ze hadden de uitdrukkelijke opdracht gekregen om alleen maar te bombarderen bij goed zicht, om woonwijken in de nabijheid van havendoelen te ontzien.
De bemanning van 33 vliegtuigen waagde het er wél op. Zij meenden dat de bewolking ten westen van Rotterdam alweer aan het breken was.
Zestien van de overgebleven bommenwerpers richtten zich op de zuidelijke oever. Ze lieten bommen vallen in de buurt van de RDM, waarbij slechts geringe schade werd aangericht. De laatste zeventien toestellen vlogen over de rechter Maasoever. Hun aanvankelijke doel was - wederom - de werf van Wilton-Feijenoord, maar toen dat doel te zeer onder het wolkendek schuilging, werd op het laatste moment besloten om doelen bij de Merwehaven aan te vallen.
Op de dag na het bombardement van 31 maart 1943 proberen mensen huisraad te redden uit getroffen woningen in Rotterdam-West.
Op de dag na het bombardement van 31 maart 1943 proberen mensen huisraad te redden uit getroffen woningen in Rotterdam-West. © Anoniem
Die Amerikaanse bommenwerpers maakten gebruik van automatische bomrichtapparatuur - zogeheten Norden Bomsight - alleen: ze vlogen zo snel en hadden hun doel zo laat bijgesteld dat er geen tijd meer was om die richtapparatuur opnieuw in te regelen. De mannen moesten zelf een schatting maken van eigen snelheid, hoogte en windrichting. En daar ging het gruwelijk mis. Ze vlogen met een snelheid van zo’n 500 kilometer per uur op bijna acht kilometer hoogte en hadden niet in de gaten dat dicht bij de grond een stormachtige wind woei, een wind van kracht acht, met uitschieters tot kracht tien.
Gevolg van deze misrekening: zo’n honderd brisantbommen van elk duizend pond kwamen binnen een tijdbestek van iets van twee minuten neer op de dichtbevolkte woonwijk Bospolder-Tussendijken. Tussen 13.29 uur en 13.31 uur ging voor menigeen in dat getroffen gebied het licht voorgoed uit.
Op een bewerkte luchtfoto is goed te zien om welk gebied het ging. De ellips omvat het gebied waar de meeste explosieven neerkwamen. Al die kleine witte wolkjes zijn bominslagen. Voor de duidelijkheid heb ik nog even een paar straatnamen toegevoegd en in verschillende kleuren hun loop aangegeven.
Luchtfoto van het vergissingsbombardement op Rotterdam-West.
Luchtfoto van het vergissingsbombardement op Rotterdam-West. © Roland Vonk (bewerking)
Dat vergissingsbombardement van 1943 is lange tijd in oorlogsherdenkingen een beetje vergeten. Er was vooral aandacht voor het grote bombardement op het stadscentrum van 14 mei 1940. Daar komt die aanduiding Het Vergeten Bombardement vandaan. Maar inmiddels kun je dat bombardement allang niet meer als ‘vergeten’ classificeren.
In 1993 - vijftig jaar na dato - heeft de wijk een fraai herdenkingskunstwerk gekregen in het Park 1943, een kunstwerk ontworpen door de Rotterdamse kunstenaar Mathieu Ficheroux. Hij is uitgegaan van de cijfers van de fatale datum 31-3-1943. Bij het monument vindt alweer jaren op 31 maart een herdenking plaats. Hier een reportage over de herdenking van 2017:
Wie op YouTube zoekt, vindt nog veel meer filmpjes van herdenkingen van het Vergeten Bombardement, én - latere - ooggetuigenverslagen. Zoals deze uit 2021 van Open Rotterdam:
Ergens afgelopen jaar heeft iemand ook een ingekleurde video op YouTube geplaatst van de verwoestingen in Rotterdam-West door het genoemde bombardement. Een filmpje gemaakt onder de Duitse bezetter, met - zoals te verwachten - propagandistisch commentaar.
Vlak na de aanval dacht men nog dat het Engelse vliegtuigen waren geweest die deze ravage hadden aangericht, en de teneur van het commentaar is: denk niet dat de Engelsen je vriend zijn. Kijk eens wat ze doen.
Wie dezer dagen zo’n ingekleurd filmpje van de verwoesting uit 1943 bekijkt zal bijna niet onder de associatie uit kunnen met de verwoestingen van de laatste weken in Oekraïne. Het Rotterdam-West van net na 31 maart 1943 doet onherroepelijk denken aan het verwoeste Marioepol van nu. Toen is nu.
Goede kans ook dat in Oekraïne over 79 jaar nog net zo wordt stilgestaan bij die tragedie van de afgelopen weken als Rotterdammers doen bij het Vergeten Bombardement. Nou ja, als het Russische gezag zoiets tenminste niet in de weg staat.
Een vergelijking tussen de 300 doden die laatst vielen bij het bombardement op een theater in Marioepol en de 400 doden in Rotterdam-West van 1943 lijkt me ook niet zo moeilijk te maken.
Elk van die doden is als het ware een steen in een vijver waarvan de rimpelingen nog heel lang voelbaar blijven. Het gaat niet om 300 of 400 doden, maar om 300 of 400 keer één dode. Elke dode was iemand met familie, kennissen, vrienden. Elk sterfgeval is een tragedie op zich.
Dat heb ik zelf in de loop der jaren ook gemerkt in het contact met nabestaanden. Van de week nog sprak ik een vrouw die is genoemd naar haar opa die op die fatale dag als aannemer op een steiger stond in getroffen gebied. Een akelig geval van op het verkeerde moment op de verkeerde plek zijn.
En het meeste schrijnende geval dat ik ken, heeft te maken met het geluid van het Vergeten Bombardement. Dat geluid is opgenomen.
Het verhaal wil dat dat het luchtalarm ging en dat iemand bij de Siegro Studio aan het Ungerplein, bij de Schiekade, de tegenwoordigheid van geest heeft gehad om een microfoon naar buiten te richten en een opname te maken. Die opname is bewaard gebleven in het Stadsarchief en als je die hoort, voel je - ondanks de afstand van ongeveer 3,5 kilometer tot de plek des onheils - de kracht van de inslagen.
Het gaat om dit geluid:
Dit geluid heb ik weleens op de radio laten horen, en toen ik het er weer een keer over had gehad, werd ik gebeld door een meneer De Jong uit Schiedam die me vroeg of ik hem aan dat geluid kon helpen. Het had namelijk bijzondere betekenis voor hem.
Ik heb dat akelige geluid op een cd’tje gebrand, en ben dat in Schiedam gaan brengen. En toen hoorde ik het hele verhaal.
De moeder van deze meneer zat op 31 maart 1943 even voor half twee in de tram op de Schiedamsedijk. Toen het luchtalarm ging stopte de tram. Iedereen moest eruit. Schuilen. Het hele gezelschap vluchtte de kelder van een huis in. En precies dat huis kreeg een voltreffer.
Door deze tragische speling van het lot was de man die ik sprak opgegroeid zonder moeder. Hij was zelf op dat moment nog maar één jaar oud. Hij had zelf geen enkele herinnering aan zijn moeder. Maar toen hij hoorde dat het geluid van dat bombardement was opgenomen, realiseerde hij zich: dit is waarschijnlijk het laatste geweest dat mijn moeder heeft gehoord. Met dit geluid kon hij toch iets dichter bij die laatste ogenblikken van zijn moeder komen.
Het gesprek met dit verhaal heeft in 2002 op Radio Rijnmond geklonken. En toen de Rotterdamse liedjeszanger- en maker Kees Korbijn het hoorde, heeft ie meteen een lied gemaakt over deze aangrijpende geschiedenis. Een lied over één persoonlijke geschiedenis uit een waaier van zich steeds herhalende persoonlijke geschiedenissen.