ISLAM

Lotfi el Hamidi en de gevolgen van 9/11 voor jonge moslims: ‘Rotterdam was het epicentrum’

Lotfi el Hamidi
Lotfi el Hamidi © Rijnmond
Lotfi el Hamidi vergeet nooit de blik in de ogen van zijn moeder. Op Al Jazeera was te zien hoe een vliegtuig zich in de Twin Towers in New York boorde. “Hou je maar gedeisd op school, jongen.” Zijn ouders wisten wat de 15-jarige Lotfi op dat moment nog niet kon bevroeden: dat de aanslagen van 11 september zijn leven als migrantenkind in Rotterdam-West drastisch zouden veranderen.
Ruim twintig jaar later laat El Hamidi alles bezinken in zijn boek Generatie 9/11. "Ineens moesten jongeren zich verhouden tot die gebeurtenissen aan de andere kant van de Atlantisch Oceaan. Wij vormden 'Generatie 9/11', zoals ik het wil noemen – een grote en zeer diverse groep die opeens de 'Ander' werd."
Natuurlijk, als je opgroeit in een achterstandswijk in Rotterdam dan word je al als 'anders' gezien dan leeftijdgenoten in pakweg Hillegersberg. "Het was een soort enclave, van Marokkanen, Turken, Kaapvedianen. We waren verbonden met ons lot. Tot ver in mijn tienerjaren was dat mijn wereld en keek ik niet verder dan die wijk. Door 9/11 werd ik mij bewust van een wereld daarbuiten en die buitenwereld had een mening over ons, terwijl het daarvoor nooit over ons ging."
In het bijzonder werd er één groep uitgelicht: de moslims. Of, zoals schrijver Abdelkader Benali - ook afkomstig uit dit deel van Rotterdam - het zegt: "De moslim werd ontdekt. 9/11 was de bermbom die het debat deed ontploffen."

Sensationele koppen

Lotfi el Hamidi: "Je had in die tijd gratis krantjes als Spits en Metro en die kwam ik dan tegen in het openbaar vervoer, vol met sensationele koppen over moslimterrorisme. De sfeer veranderde, je proefde het, je voelde het. De islam was voor mij altijd een religie geweest, maar nu waren we een gevaar geworden. Dat doet wat met je. De oudere generatie vreesde dat ze weg moest, de jongeren wilden de confrontatie wel aan."
In Generatie 9/11 schrijft hij met nostalgie over de uren dat hij samen met zijn grootvader doorbracht, geknield zittend op een Perzisch tapijt, heilige teksten uit de Koran overschrijvend met Oost-Indische inkt. "Mijn zachtaardige opa, mijn religieuze mentor. Met zijn priemende ogen, getrimde witte baard en in zijn traditionele gewaad had hij voor mij de aura van een heilige." Mysterieuze mannen met baarden en 'jurken', ze werden na de aanslagen anders bekeken op straat, als potentiële handlangers van Osama Bin Laden.
Generatie 9/11
Generatie 9/11 © Rijnmond
De vader van Lotfi el Hamidi was als gastarbeider naar Nederland gekomen en werkte in een vrachtwagenfabriek. Voor die generatie, die de sprong naar het moderne Westen had gemaakt, was religie belangrijk. "Als ware het een kompas op een schip in verraderlijke wateren." Na 9/11 werd de islam niet meer zozeer gezien als religie en culturele bagage, maar als politieke ideologie. Dat maakte dat iedere moslim zich moest verantwoorden voor de daden van een groep terroristen.
Het werd een gepolariseerd debat en El Hamidi markeert daarin een uitspraak van de Amerikaanse president George Bush jr. In een toespraak tot het Amerikaanse Congres zei hij kort na de aanslagen: "Ieder land moet nu een beslissing nemen: je staat aan onze kant, of die van de terroristen."
Kiezen voor de Verenigde Staten? Dat was voor een jongen van Marokkaanse komaf, die jarenlang via Al Jazeera had gezien wat de Amerikanen hadden aangericht in het Midden-Oosten nog niet zo’n eenvoudige keuze. Als je al kiezen moest. "Ik zag beelden uit Afghanistan van die trainingskampen van Al Qaeda en dacht: zouden die mensen echt zo fout zijn? En waarom zou ik niet voor hen kiezen: zij lijken tenminste nog een beetje op ons, spreken dezelfde taal en hangen dezelfde religie aan. En dat terwijl we als jongeren altijd juist dol waren geweest op films, muziek en kleding uit de VS. Dat was verwarrend en ik werd heel recalcitrant van die woorden van Bush."

Pim Fortuyn

De retoriek uit Washington vond zijn weerklank in Rotterdam, juist in Rotterdam. Lotfi el Hamidi noemt het 'de meest Europese stad van Nederland'. "Getekend door de oorlog, een jonge stad, gericht op de toekomst, een migratiestad, de grootste haven van Europa. Wereldgebeurtenissen hebben hier altijd meer effect." Een paar straten verwijderd van huize El Hamidi woonde Pim Fortuyn aan het G.W. Burgerplein. Hij noemde de islam een achterlijke cultuur en wist zijn partij Leefbaar Rotterdam de grootste te maken bij de verkiezingen in 2002. Ook daarin speelde 9/11 een grote rol.
"Rotterdam was het epicentrum van de opkomst van Fortuyn. Dit was de stad waar de PvdA altijd aan de macht was geweest. Het was een ideaal decor voor het debat over de multiculturele samenleving en de verloedering. Ik denk dat Fortuyn in Amsterdam of Utrecht nooit zo groot was geworden."
'Rotterdam was voor Fortuyn het ideale decor voor een debat over de multiculturele samenleving'
'Rotterdam was voor Fortuyn het ideale decor voor een debat over de multiculturele samenleving' © Rijnmond
De discussies over migranten en de islam bereikten ook zijn school waar nota ben Leefbaar Rotterdam-oprichter Ronald Sörensen geschiedenisles gaf. "Hij was een goeie leraar. Achteraf heb ik wat meer begrip voor hem gekregen. Er kwam zoveel op hem af. De Intifada knetterde in het lokaal en wij waren ook niet de makkelijkste."
Een bijzondere herinnering heeft hij aan de docent maatschappijleer. "Hij liet dat artikel in De Volkskrant zien, over de 'achterlijke cultuur'. Dat leidde tot discussies. Natuurlijk waren wij boos en we zeiden ook: de islam is een religie. Die leraar was van het type GroenLinks-geitenwollensokken, maar na de verkiezingen zei hij dat hij op Leefbaar had gestemd."
Schuivende panelen, polarisatie, een andere blik op 'de moslims': in Rotterdam gebeurde het. Ook in de moslimgemeenschap kwam een reactie, met name onder de jongeren. "Normaal gesproken zet een puber zich af tegen zijn ouders, maar wij kwamen voor ze op. We voelden ons aangevallen en wilden de tradities en cultuur verdedigen voor hen."

Jongeren religieuzer

Waar het leven van de gemiddelde jongere van Turkse en Marokkaanse komaf tot dat moment werd bepaald door school, voetballen en op straat rondhangen, werd godsdienst onverwacht van belang. De An-Nasr moskee in Rotterdam-West puilde uit. "Er kwamen vooral veel meer jongeren naar de moskee. Ze vroegen zich af wat dat geloof nou eigenlijk was, gingen zich erin verdiepen. Het werd existentieel, onderdeel van hun identiteit. Dat is natuurlijk een gekke ontwikkeling, want je zag overal om je heen ontkerkelijking."
In die zin hebben de woorden van Bush, Fortuyn en later Wilders eerder een averechts effect gehad: als het hun bedoeling was om de islam uit te roeien, kwamen ze van een koude kermis thuis. Lotfi el Hamidi zag de predikers al snel door de wijk trekken. De orthodoxe boodschap resoneerde en vond gehoor bij de werkloze migranten: was hun belabberde positie in het Westen niet de schuld van een nieuw soort kolonialisme?
Lotfi el Hamidi zelf is niet geradicaliseerd. "Ik had een warm nest thuis en hield teveel van het leven. Maar ik snapte heel goed waar de woede en frustratie vandaan kwamen." Hij somt het op in Generatie 9/11: Guantanamo Bay, de marteling van gevangenen in Abu Ghraib, het optreden van Westerse militairen in Irak en Afghanistan, de steun aan Israël in het conflict met de Palestijnen. "Het Westen gaf Osama bin Laden en zijn geestverwanten precies wat zij wilden: een voedingsbodem voor nog meer sympathisanten."

Koranteksten

In het dagelijkse debat op straat overheerste ook het zwart-wit denken, met de islam als het kwaad. "Ik zag hoe in de loop der jaren iedereen zich wel islamdeskundige kon noemen. Niet-moslims voelden zich geroepen om moslims hun eigen geloof uit te leggen. We werden om de oren geslagen met teksten uit de Koran die wijzelf nog niet kenden."
De multiculturele samenleving werd een begrip, waar iedereen mee stoeide. Links en rechts trok eraan, allebei fout, schrijft El Hamidi. "De multiculturele samenleving is niet de dystopie die rechts ervan maakt, en ook niet de utopie die links zo graag wil zien. Die samenleving is niet mislukt en ook niet geslaagd. De multiculturele samenleving ís, en dat zou het beginpunt voor politici moeten zijn om er iets zinnigs over te zeggen."
Lotfi el Hamidi
Lotfi el Hamidi © Rijnmond
Als hij in de tram of metro zit in Rotterdam, dan ziet hij hoe alle culturen samenkomen en elkaar als vanzelfsprekend ontmoeten. "Aan alles merk je dat de stad hun heimat is, en dat zij tegelijkertijd zó kosmopolitisch zijn dat ze het niet eens doorhebben. In een stad zonder meerderheid is iedereen in de minderheid."
Hij ziet de Syrische nieuwkomer die nog wat onwennig het metronetwerk bestudeert. Hij ziet ook voormalig staatssecretaris Mark Harbers van de VVD, weggedoken in zijn papieren. "Stiekem vraag ik me af: ziet hij tijdens zo’n metrorit wat ik zie? De multiculturele samenleving, niet als ideaal of project, maar gewoon, als het nieuwe Nederland?"

Moskee naast seksshop

Ja, hij ergert zich aan de politici, die zijn blijven hangen in de 'groef' van 2001 en niet doorhebben dat de wereld is veranderd. Die niet de moeite nemen om zich heen te kijken in de grote stad, waar de moskee en de seksshop gewoon naast elkaar bestaan, zonder reuring. Die geen oog hebben voor de zachte kanten van de islam en alleen de extremen belichten. Die niet zien dat het Rotterdam anno 2022 zoveel is verbeterd sinds 2001. "De segregatie is niet cultureel maar sociaal."
Wat let hem om hen bij de hand te nemen, Geert Wilders, Joost Eerdmans, vooruit, oud-docent Ronald Sörensen ook, een wandeling door Rotterdam en dan bezien door zíjn ogen? "Nee, Eerdmans is wat milder geworden maar blijft volhouden dat er een cultureel probleem is met migranten. Wilders heeft er helemaal geen belang bij. Hij wil er niet in geloven. Mijn aanwezigheid in Nederland is voor hem niet te verdragen. Ik heb geen zin in gevechten die voor mij al zijn afgelopen. Mensen zoals hij heb ik allang opgegeven."
Moet de Lotfi van nu, de tiener die opgroeit in Rotterdam, zich dan maar spiegelen aan Ahmed Aboutaleb, de grootste Marokkaanse successtory? El Hamidi lacht en zucht tegelijk. "Dat hoor je nu al twaalf jaar: 'Als je je best maar doet, kan je zelfs burgemeester worden!' Maar de meeste mensen worden geen burgmeester. Dat geldt zowel voor Marokkanen als autochtone Nederlanders. De Marokkaanse jongen die niet aan een baan komt of het Marokkaanse meisje dat wordt geweigerd vanwege haar hoofddoek, dát is de uitdaging waar het over moet gaan."
Paul Verspeek sprak in De Verdieping uitgebreid met Lotfi el Hamidi over zijn boek Generatie 9/11. Luister het gesprek hier terug:
Programmamaker Paul Verspeek in gesprek met Lotfi El Hamidi
Dit gesprek en vele andere met bijzondere regiogenoten, kun je ook beluisteren als podcast: klik op een van onderstaande links en abonneer je op 'De Verdieping met Ruud de Boer'.