MOORD

De ex-tbs'er, het raadslid en de journalist: een moeilijk maar belangrijk gesprek over femicide

Johan S. en Erik Verweij samen aan tafel over femicide
Johan S. en Erik Verweij samen aan tafel over femicide © Rijnmond
Johan S. doodde zijn vrouw, maar zegt nog altijd van haar te houden. Elke week zet hij een verse bos bloemen neer, zoals hij ook deed toen ze nog leefde. In interviews vertelt hij: wat ik heb gedaan, kan iedereen overkomen. Het zijn ongemakkelijke teksten, die weerstand opwekken. Zeg maar: woede.
Zoals bij Erik Verweij, advocaat en raadslid voor de VVD in Rotterdam. Hij las de interviews met Johan naar aanleiding van diens boek over het drama. “Romantisch gezwijmel” twittert hij. Het beeld dat van daders als Johan wordt geschetst, zegt Verweij, is veel te positief en doet geen recht aan de slachtoffers. Ik ben een van de journalisten die Johan heeft geïnterviewd en reageer op mijn beurt geïrriteerd op Verweij: “de slechtste tweet ooit van je, Erik”.
Dat is van mijn kant een te emotionele reactie, dus kom ik met een constructiever voorstel: wil je een keer met Johan praten? Face-to-face leidt altijd tot een beter gesprek dan rammen op een toetsenbord. Beiden stemmen in en zo zitten ze op een avond tegenover elkaar aan tafel, in een Rotterdamse bovenwoning. De ex-tbs’er en het raadslid, de bos bloemen tussen hen in.
Tweets van Erik Verweij en Paul Verspeek over Johan S.
Tweets van Erik Verweij en Paul Verspeek over Johan S. © Screenshots X/Twitter
Eerst wat voorgeschiedenis, want ik ken beide heren al jaren. Johan S. kwam ik ooit tegen in tbs-kliniek De Kijvelanden in Poortugaal, waar hij op openhartige wijze over zijn delict en behandeling sprak. Ik interviewde hem toen hij zelfstandig ging wonen en nam zijn verhaal op in mijn boek over 25 jaar rechtbankverslaggeving, De Ideale Schoonzoon. Het paste in de strekking van het boek: een tbs-behandeling heeft nut en iedereen kan in het beklaagdenbankje terechtkomen.
Erik Verweij ken ik als bevlogen jurist die zich al langere tijd hardmaakt voor de aanpak van straatintimidatie en huiselijk geweld. Dat deed hij toen hij fulltime advocaat was, dat doet hij in het bijzonder nu hij voor de VVD in de Rotterdamse gemeenteraad zit. Femicide, de moord op vrouwen omdat ze vrouw zijn, noemt hij ‘de meest voorspelbare vorm van moord’.
Dat klopt, ik heb er zelf ook veel over geschreven, met name na de moord op Hümeyra. Over de stadia, de rode vlaggen waaraan je de toekomstige moordenaar zou kunnen herkennen: mishandeling, stalking, schending van contactverboden. Alleen, daar zit hem de kneep, geldt dat ook voor Johan S.? Was dat femicide? Erik vindt van wel, Johan zegt van niet.
Dat Verweij het gesprek wil aangaan met S. vind ik sterk, zo hoort het. Politici oordelen maar al te vaak vanuit de leunstoel. Maar het gaat nu even niet om mijn mening. Ik neem plaats aan het hoofd van de tafel en luister. Naar twee mannen die openstaan voor elkaars visie.
Johan begint met zijn verhaal, dat zich ruim tien jaar geleden afspeelde. Hij verloor zijn baan, werd depressief en suïcidaal. Toen hij in één keer een overdosis antidepressiva innam, kwam zijn vrouw erachter en belde 112, waarna de stoppen bij Johan doorsloegen. “Ik had levensangst. Ik wilde dood en zij voorkwam dat. Het ging niet om mijn vrouw, als een hulpverlener 112 had gebeld, had ik die aangevlogen.”
Ex-tbs'er Johan S.
Ex-tbs'er Johan S. © Rijnmond
Johan doodde zijn vrouw en viel daarna zijn zoon aan. Daar zat ook een zekere rationele overweging achter. “Ik wilde nog steeds zelf dood en kreeg de krankzinnige gedachte: als ik ze allemaal meeneem, heeft niemand pijn. Bij suïcide wel.” Hij omschrijft het zelf als een ontploffing in zijn hoofd, een soort psychose. En zo werd hij van een gewone Nederlander, liefdevolle vader en echtgenoot een ‘moordenaar’.
Maar hij benadrukt: “Het was geen frustratie naar mijn vrouw toe. Er was echt niks mis met onze relatie.” Het is een vooroordeel waar hij tegenaan loopt in de tbs-kliniek, als een passende behandeling wordt gezocht. Mensen die op internet reageren op zijn boek en de interviews weten het ook zeker: je zult wel een geschiedenis van huiselijk geweld hebben. Het bekende patroon. Terwijl de boodschap van Johan is: ik ben geen agressieve, kwade man. Ik ben ziek.

Averechts effect pillen

Erik Verweij luistert aandachtig. “Ik heb je vonnis gelezen en ik snap dat het geen standaardzaak is. Ik weet uit mijn eigen familiekring wat depressies met je kunnen doen.” Johan S. legt nog uit dat hij verkeerde pillen kreeg bij de GGZ, die eerder een averechts effect op hem hadden. Hij heeft al jaren contact met lotgenoten, die ook de negatieve gevolgen van antidepressiva hebben ondervonden.
Maar in de kritiek die losbarstte op de interviews komt dat steeds terug: Johan legt de schuld buiten zichzelf, het zou het klassieke gedrag zijn van de vrouwenmoordenaar die geen verantwoordelijkheid neemt. “Het tegendeel is waar, ik voelde me juist zo schuldig dat ik na het drama zelfs euthanasie heb aangevraagd. Maandenlang zat ik in een isoleercel. Ik voelde mij een intens slecht mens en dankzij de therapie heb ik geleerd dat een gruwelijke daad niet automatisch betekent dat je zelf ook heel slecht bent.”
Het benadrukken daarvan vindt Erik Verweij wel een problematische kant hebben. “Dit soort portretten van daders zie je toch niet als het om gewapende overvallen gaat. Zo eenzijdig positief, alsof ze eigenlijk heel lief en aardig zijn. Het verlegt de aandacht en slachtoffers kunnen denken: o ja, het gaat niet om mij en het ligt weer niet aan hem.”
Tbs-kliniek de Kijvelanden
Tbs-kliniek de Kijvelanden © Fivoor
In het boek van Johan S., Niemand zit hier voor zijn zweetvoeten, wordt inderdaad weinig verteld over de slachtoffers, zijn vrouw en zoon. Dat heeft er vooral mee te maken dat zijn ex-schoonfamilie liefst helemaal geen publiciteit voor deze zaak ziet en Johan probeert dat grotendeels te respecteren. “Er is mij ook door mensen verweten dat ik er een financieel slaatje uit sla, maar ik verdien niks aan het boek. Alle inkomsten gaan naar het Fonds Slachtofferhulp.” Onlangs heeft hij nog 200 exemplaren geschonken aan tbs-kliniek de Kijvelanden.
Johan: “Voor veel mensen is het een beangstigende gedachte, ‘dat kan mij ook overkomen’. Daarom reageren ze denk ik zo heftig op mijn verhaal.” Hij geeft sinds enige tijd adviezen aan klinieken en geeft lezingen op scholen en de universiteit. “Ik was laatst op het Albeda College en daar riep iemand: ‘Tbs? Gewoon altijd opsluiten.’ Nadat ik mijn verhaal had gedaan, veranderde dat in ‘Het is toch wel een goed systeem'. Als mensen geduldig naar mij willen luisteren, dan blijven de negatieve reacties meestal uit.”
Het Rotterdamse VVD-raadslid Erik Verweij
Het Rotterdamse VVD-raadslid Erik Verweij © Rijnmond
Geduldig is Erik Verweij zeker. “Ik vind je verhaal indrukwekkend. Het grijpt me wel aan dat je zó vaak om hulp hebt geroepen, nooit de goede hulp hebt gekregen en uiteindelijk in die toestand meerdere levens hebt verwoest. Niet alleen dat van haar en je zoon, ook van jezelf.”
Het gesprek met Johan heeft het raadslid aan het denken gezet, of hij zelf een steentje kan bijdragen. “Ik was op zoek naar een goed doel om de Rotterdamse marathon voor te lopen en ik ga stichting MIND kiezen. Psychische hulpverlening wordt echt nog véél te vaak als een ondergeschoven kindje gezien.”
Voor veel mensen is het een beangstigende gedachte: dat kan mij ook overkomen
Ex tbs'er Johan S.
De toon van zijn aanvankelijke, boze tweet, dat zou Erik Verweij een volgende keer anders doen. “Er zijn goede redenen om één kant van het verhaal te vertellen, zeker als daar van de zijde van het slachtoffer geen behoefte aan is.” Maar hij ziet nog steeds de gevaren als niet alle nuances worden verteld. “Slachtoffers kunnen denken: ‘ik kan wel aangifte doen, maar hij is geliefd en populair, dus is mijn verhaal minder waard.’ Precies dat beeld zou kunnen ontstaan bij eenzijdige artikelen en daar maak ik mij zorgen over.”
Wil hij nog steeds de term ‘femicide’ gebruiken in het geval van Johan? “Daar kun je uren over discussiëren. Enerzijds heeft hij zijn vrouw alleen van het leven beroofd omdat zij hem leek af te houden van zijn suïcidepoging. Dat wijst natuurlijk niet per se op femicide. Daar staat tegenover dat hij wel het idee heeft gehad haar en zijn kind van het leven te beroven, dat was duidelijk familie- en relatiegerelateerd.”
Johan sluit af met te zeggen dat hij het mooi vindt dat Erik bereid was het gesprek aan te gaan en met een open blik. Hij overhandigt hem een exemplaar van zijn boek Niemand zit hier voor zijn zweetvoeten, waarna Erik Verweij belooft het met grote interesse te zullen lezen.

💬 WhatsApp ons!
Heb jij een tip voor de redactie? Stuur ons een bericht, foto of filmpje via WhatsApp ons of Mail: nieuws@rijnmond.nl