nieuws

Diergaarde Blijdorp zou voorjaar 1940 openen: Dit is de bizarre geschiedenis van de dierentuin van Rotterdam

“Dit is iets unieks, zoo iets moois heeft Rotterdam nog nooit bezeten”, schrijft het Rotterdamsch Nieuwsblad op 7 december 1940 over de Rivièrahal in diergaarde Blijdorp. Op die winterse zaterdag in het eerste oorlogsjaar is het gebouw en daarmee de nieuwe diergaarde in de wijk Blijdorp, officieel geopend.
Ook het Algemeen Handelsblad is lovend over de Rivièrahal, die door architect Sybold van Ravesteyn is ontworpen: “Het is niet maar alleen een grote hal. Heel het gebouw verraadt den architect, die alles wat op een fabriekshal lijkt heeft weten te vermijden.”
De verhuizing van de Rotterdamse diergaarde is in de jaren dertig van de vorige eeuw in gang gezet. De straatnaam Diergaardesingel in het huidige centrum van Rotterdam herinnert nog aan de plek waar de dierentuin ongeveer heeft gelegen.
Op onderstaande foto (ca 1920-1940) is het terrein van de diergaarde te zien met op de achtergrond treinstation Delftsche Poort. Dit station ligt iets oostelijker dan het huidige Centraal Station.
Bron: collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie
De gemeente Rotterdam heeft de grond van de diergaarde nodig voor ‘stadsverbetering’, zoals het dan wordt genoemd. In januari 1938 kopt het Algemeen Handelsblad: “In 1940 is Rotterdam een moderne stad. Het Centrum rukt, door het aannemen van het voorstel betreffende de Diergaarde, met een nieuwen boulevard naar het Westen op”.
De diergaarde in het centrum van Rotterdam is in 1856 begonnen als hobby van twee spoorwegbeambten. Ze huren een stukje tuin in de binnenstad om hun verzameling vogels onder te brengen. Dat leidt tot de oprichting van de Vereeniging Rotterdamsche Diergaarde in 1857. Alleen leden mogen de diergaarde bezoeken.
De Rotterdamse fotograaf Francois van Dijk filmde zijn gezin bij een bezoek aan de diergaarde in 1922. Tekst gaat verder onder de video

Bron: F.H. van Dijk/Stadsarchief Rotterdam.
In ruil voor de grond in het centrum, krijgt de diergaarde een terrein in de polder Blijdorp. Op 26 oktober 1938 wordt de vereniging opgeheven en de Stichting Rotterdamse Diergaarde opgericht.
Architect Sybold van Ravesteyn heeft in november 1938 de opdracht gekregen om een nieuwe diergaarde te ontwerpen. Blijdorp is één van de eerste dierentuinen ter wereld die in zijn geheel door één architect is getekend. Van Ravesteyn tekent niet alleen de gebouwen en de dierenverblijven, maar ook bijvoorbeeld de looproutes en de beplanting.

Geen tralies

De in Rotterdam geboren architect kiest voor greppels als afscheiding tussen de (wilde) dieren en de bezoekers. Tot dan toe is het gebruikelijk om dieren achter tralies te zetten. De nieuwe diergaarde heeft sierlijke lijnen en ornamenten. Van Ravesteyn vindt niet alleen functionaliteit belangrijk, zijn ontwerpen moeten ook mooi zijn.
De architect is ook bekend van onder meer Schouwburg Kunstmin en gebouw De Holland in Dordrecht, het inmiddels ‘oude’ Centraal Station van Rotterdam (uit 1957) en de Stadsgehoorzaal in Vlaardingen.
Eind jaren dertig wordt ervan uit gegaan dat de nieuwe dierentuin in het voorjaar van 1940 geopend kan worden. De eerste paal wordt geslagen op 10 mei 1939. De tijd tussen eerste paal en geplande opening is krap. Alles moet meezitten, wil dit plan slagen. De politieke spanningen en het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in september 1939 zorgen voor vertraging. Net als de vorst die het werk twee maanden stil legt.
Polygoonbeelden over verhuizing, sloop en nieuwbouw Rotterdamse diergaarde

Krokodillenjacht

Maar op 20 maart 1940 schrijft het Rotterdamsch Nieuwsblad dan toch: “Op de Paaschdagen kan men ‘Blij-Dorp’ bezichtigen”. De nieuwe dierentuin gaat dan nog niet open, maar het publiek mag komen kijken op de dagen dat er niet wordt gewerkt. Op de dezelfde krantenpagina is een foto te zien van personeel van de diergaarde dat krokodillen aan het vangen is met een lasso. De achttien krokodillen worden voorbereid op de verhuizing naar de nieuwe locatie. Ze krijgen een tijdelijk verblijf alvorens ze naar hun nieuwe plek in Blijdorp zullen gaan.
Er wordt dan vanuit gegaan dat de diergaarde in Blijdorp in juli 1940 open zal gaan. De voorbereidingen zijn in volle gang en verschillende dieren worden al uit hun verblijf gehaald en in tijdelijke hokken gezet.

Leeuwen en tijgers afgemaakt

Op 10 mei 1940 vallen de Duitsers ons land binnen. Rotterdam ligt meteen in de frontlinie. Het Duitse leger landt met watervliegtuigen op de Maas bij de Maasbruggen en dropt parachutisten op vliegveld Waalhaven. Tijdens de strijd om de stad vallen op 12 mei bommen op het diergaardeterrein.
De Nederlandse legerleiding besluit dan dat de wilde dieren uit de diergaarde moeten worden afgemaakt. Het risico op ontsnappen na eventuele schade aan de verblijven door bommen is te groot. De Nieuwe Vlaardingse courant schrijft in een verslag op 20 mei 1940: “Nederlandse soldaten hebben vervolgens met geweerschoten leeuwen, tijgers, panters en jaguars afgemaakt.”
Lees meer: Diergaarde Blijdorp in oorlogstijdHet bombardement op het centrum van Rotterdam op 14 mei heeft grote gevolgen voor de diergaarde. De bommen en de branden erna richten veel schade aan. “Duitsche militairen hebben toen nog een deel van de dierenverzameling doodgeschoten”, aldus de Vlaardingse courant.
Olifant Sonny heeft het overleefd, net als een aantal andere dieren. Zij worden voor zover mogelijk overgebracht naar de nieuwe dierentuin in Blijdorp. Sonny zou daar nog heel lang blijven. Ze overlijdt in juni 1997. Het is niet bekend hoe oud ze dan is, waarschijnlijk tussen de 60 en 70 jaar.

Hakuna en Matata

Ook de twee pantserkrokodillen hebben de oude diergaarde, het bombardement en de verhuizing meegemaakt. Het ‘echtpaar’ Hakuna en Matata is waarschijnlijk in 1930 in de Rotterdamse diergaarde aangekomen. Er gaan zelfs verhalen dat ze door de Amerikaanse zangeres en actrice Josephine Baker zijn geschonken. Hakuna en Matata zijn in 2014 en 2015 overleden.
Het Algemeen Handelsblad meldt op 11 juli 1940 hoe het de apen is vergaan in de meidagen: “De apen, die in buitenhokken zaten, hebben zich bevrijd en in zooverre waren dan ook de mededeelingen juist dat dien dag en daarna apen te Rotterdam in de boomen zaten. Andere zijn verbrand.”
Het apenhuis is niet helemaal uitgebrand. Orang oetangs en chimpansees zijn gered en tijdelijk onder gebracht in een dierentuin in Den Haag.

Gedeeltelijk open twee maanden na bombardement

Ondanks de gevolgen van het bombardement voor het aantal dieren en de Duitse bezetting van Nederland opent de nieuwe diergaarde Blijdorp toch in juli 1940 gedeeltelijk de deuren. De officiële opening laat nog op zich wachten, maar de eerste dieren zijn te bezichtigen. Naast de dieren die vanuit de oude diergaarde verhuizen, is ook een aantal nieuwe beesten aangevoerd. Een paar dagen voor de gedeeltelijke opening is een trein met nieuwe aanwinsten uit Duitsland aangekomen.
De maanden daarna wordt de nieuwe dierentuin in Blijdorp afgebouwd. Op 7 december 1940 wordt de Rivièrahal geopend. Daarmee is de nieuwe Rotterdamse diergaarde officieel open. De 47 meter hoge uitkijktoren van de Rivièrahal is dan nog niet klaar.
De Rivièrahal is niet alleen een architectonisch hoogstandje, de hal zorgt er ook voor dat de diergaarde ook in de winter aantrekkelijk is voor bezoek. In de centrale hal van het gebouw is ruimte voor tentoonstellingen en evenementen. Verder is er een plantentuin en zijn de binnenverblijven voor dikhuiden en mensapen er te vinden.
De Rivièrahal in 1946. Bron: Lex de Herder/Stadsarchief Rotterdam

Lift

Onder de kop ‘een belangrijke mededeeling’ meldt het Rotterdamsch Nieuwsblad van 7 december 1940 nog even de toegangsprijzen voor de dierentuin. De kaartjes worden duurder nu de hele diergaarde geopend is: “De entree prijs die tot heden toe op fl 0,35 per persoon was gesteld, zal worden verhoogd tot fl 0,40 per persoon. De bestijging van den toren, die naar men ons mededeelde, half-Januari gereed zal komen, zal echter een extra-entreegeld vergen, daar het publiek gebruik zal kunnen maken van een lift.”
De Rivièrahal is twintig andere gebouwen en dierenverblijven in Diergaarde Blijdorp hebben inmiddels de status Rijksmonument.