'Waak voor je zaak': Rotterdamse haven moet meer een maritiem cluster worden

De Rotterdamse haven moet haar eigen cultuur veel meer koesteren en meer inzetten op een gezamenlijk belang. 'Waak voor je zaak', stelt Jos Vroomans in zijn deze week verschenen proefschrift 'Living Apart Together, Rotterdam, Antwerpen en Hamburg: relaties tussen haven en stad onder druk'.

Vroomans is nog niet zo lang geleden gepensioneerd als docent marketing en sales aan de Haagse Hogeschool, maar is van origine een sociaal geograaf. Dat verklaart volgens hem zijn interesse voor dit onderzoek. "Ik ontdekte dat allerlei activiteiten uit de haven waren weggetrokken en vroeg me af wat daar aan de hand was." 

Voor zijn promotie aan de Erasmus Universiteit vergeleek hij de drie grootste havensteden van Noordwest-Europa vanuit historisch perspectief, de invloed van de politiek op de haven en de innovatieve mogelijkheden. Uitgangspunt was de invloed van mondiale ontwikkelingen als schaalvergroting, 'containerisatie' en globalisering. Hij ontdekte dat de havenclusters weliswaar met dezelfde ontwikkelingen te maken kregen, maar daar alle drie anders mee zijn omgegaan.

Verschillen

Vroomans: "Er zijn grote verschillen tussen Rotterdam, Antwerpen en Hamburg: geografisch gezien maar ook in aansturing. Rotterdam is vooral naar buiten getrokken, letterlijk zelfs. De containerterminals liggen inmiddels 40 kilometer verderop en zijn ook bijna allemaal in buitenlandse handen gekomen. Daardoor is de binding met de stad weggevallen. Strategische beslissingen worden in deze bedrijven in het buitenland genomen. Persoonlijke relaties zijn minder belangrijk dan economische belangen. Haven en stad hebben elkaar de rug toegekeerd."

Ook Antwerpen zocht aanvankelijk de groei in de buitengebieden, maar die ambitie hield op bij de grens met Nederland. "Ze hebben toen de sprong over de Schelde gemaakt, verder weg van de stad. En ook daar zijn alle grote terminals in vreemde handen. Maar Antwerpen heeft daarnaast ook veel bedrijven die waarde toevoegen in de logistieke afhandeling en zich niet puur en alleen bezig houden met de doorvoer van goederen naar het achterland."

De verschillen tussen Antwerpen en Rotterdam zijn minder groot dan die met Hamburg. "Daar zie je de haven daadwerkelijk in de stad liggen, inclusief de grote terminals die veelal nog in Duitse handen zijn. Maar Hamburg heeft daarnaast ook meer hightech bedrijven, daardoor is het een rijkere stad met meer variatie in hoogwaardige werkgelegenheid dan bijvoorbeeld Rotterdam dat een typische arbeidersstad was en is gebleven."

Mainport

Volgens de onderzoeker kun je niet spreken van 'hét beste politiek-economische systeem', omdat elk land zijn eigen achtergrond en opvattingen heeft. De havenregio's kunnen wel van elkaar leren, zeker als het gaat om de nationale invloed op de havens. Rotterdam is de enige nationale haven, ofwel mainport, en is altijd als haven bevoordeeld door de overheid vanuit het mainportbeleid. Antwerpen en Hamburg moeten in eigen land concurreren met respectievelijk Zeebrugge en Bremerhaven. De keuze voor één haven zorgt dat het belang van die haven ook voor de nationale economie van groot belang is. Met alle voordelen van dien.

Hamburg kan daarentegen de andere steden weer leren hoe je zorgt dat bedrijven zich meer betrokken voelen bij een stad. En dat is zeker van belang om vraagstukken als de klimaatcrisis en energietransitie het hoofd te bieden. "Hamburg schermt de eigen markt veel meer af, zodat belangrijke spelers in Duitse of zelfs Hamburgse handen blijven. De stad heeft bijvoorbeeld energiereus Vattenfall teruggekocht, omdat het de eigen klimaatdoelstellingen wil kunnen opleggen." Zijn advies luidt voor de stad Rotterdam dan ook: waak voor je zaak. "Zorg dat je een belang houdt in grote strategische activiteiten, maak je niet te afhankelijk van buitenlandse bedrijven."

Hij neemt containerterminal ECT als voorbeeld. Het bedrijf is groot geworden door een nauwe samenwerking met de Technische Unie in Delft. "Die verwevenheid is er niet meer, nu het bedrijf in buitenlandse handen is. Er is geen gedeeld belang meer, alleen een winstbelang en dat kan zoiets als de energietransitie in de weg zitten. Ik pleit daarmee niet voor nationalisatie van bedrijven. Maar als je met een aantal grote bedrijven de cultuur deelt, kun je de eigen doelstelling van een bedrijf makkelijker inpassen in nationale doelstellingen. Kortom: probeer een aantal zaken toch nog in eigen handen te houden. En geef daarmee het voorbeeld naar andere bedrijven: jongens, dit zijn onze gezamenlijke doelstellingen."

Toekomst

Rotterdam zou zich ook veel meer als maritiem cluster moeten presenteren en minder als typische overslag- en industriehaven. "Stad en haven raken dan weer meer met elkaar verweven, door logistieke - en maritieme activiteiten meer te bundelen." Drie jaar geleden is daarvoor al een nieuwe initiatief gestart: 'Rotterdam Maritime Capital of Europe'.

Deze positionering zou de oude kunnen vervangen, zoals 'Rotterdam Wederopbouwstad', 'Gateway to Europe' en 'Mainport Rotterdam'. In de nieuwe visie wordt Rotterdam gezien als maritieme hoofdstad, vanwege de vele maritieme activiteiten, binnen de totale logistieke keten. En dat is verstandig, stelt de onderzoeker. Want nu wordt nog teveel ingezet op industrie, olie en kolen: sectoren die voor steeds minder werkgelegenheid gaan zorgen.

Vroomans: "Er is weliswaar een nieuwe, aan de haven gelieerde economie ontstaan, op het gebied van financiën, verzekeringen en recht. Deze nieuwe bedrijven zorgen voor werkgelegenheid maar dat is niet per se het soort werk waar de stad zelf iets aan heeft. Want wat heeft de Rotterdammer, die vroeger zijn werk in de overslag had, daar nou aan? Dat is geen jurist of boekhouder."

Door meer in te zetten op beroepsgerichte activiteiten en bijscholingen, kan de beroepsbevolking weer bij de haven betrokken worden. Maar Rotterdam moet ook op zoek naar andere activiteiten, gericht op assemblage en halfproducten bijvoorbeeld. "In Antwerpen doen ze dat al. Want met olie, kolen en containers kun je meer dan direct afvoeren naar het achterland. Dat zou in Rotterdam ook meer moeten gebeuren."
 

Meer over dit onderwerp:
Nieuws Haven Erasmus Universiteit Rotterdam
Deel dit artikel: